ملیارەیل دەیشت.. عراق چۊن پۊلەیل گەندەڵی ئەودیم سنوورەیل گلەو دەێد؟
شەفەق نیوز - بەغداد
وەگەرد فراوانبۊن هەڵمەتەیل نواگیریکردن گەندەڵی لە عراق، رۊوەڕۊبۊنەگە تەنیا لەبان مینەکردن توومەتبارەیل لەناو وڵاتەگە نەوسیاس، بەڵکم رەسیە ئەرا ئاستەنگیگ سەختتر کە خوەی لە گلەوداین پۊلەیل گشتی دۊنێدەو کە قاچاخ کریانە ئەرا دەیشت، لە وەختیگ حکومەت دووپات ئەوە کەێد کە گلەوداین ئی پۊلەیلە گرنگییگ هاوتەرازە وەگەرد پرسیارکردن لەوانەگ دەسیان هاناوی.
ئەنجومەن باڵای دادوەری لەی دۊاییە وەردەوامبۊن لێکۆڵینەوەیل لە شمارەیگ لە دۆسیەیل گەندەڵی گەورە راگەیانۊد، هاوەخت وەگەرد دەسگردن لەبان بڕە پۊلەیلیگ گەورەی نەختینەیی لە دۆسیەی بریکار وەرین وەزارەت نەفت ئەرا کاروبار پاڵاوتە عەدنان جومەیلی.
دادگا رووژ جومعە، ئاشکرای میکانیزمیگ یاسایی کرد کە ئامانجی گردەوکردن ناوەین پرسیارکردن لە توومەتبارەیل و گلەوداین پۊلەیل گشتی، وە ریداین – لە چوارچیوەی ئەوەگ یاسا ری وەپێ دەێد – وە سووکەوکردن بەشیگ لە رێکارەیل یا سزایەیل لەبان هەر کەسیگ کە وە خواس خوەی پۊلەیلە گلەو دەێد.
گلەوداین پۊلەیل
ئی پیشکەفتنەیلە هاوەختە وەگەرد راگەیانن وەزارەت داد، شەممەی گوزەشتە، لەبان توانای لە گلەوداین زیاتر لە 25 ملیۆن دۆلار لە پۊلەیل عراقی لە ماوەی دوو ساڵ گوزەشتە، وەگەرد وەردەوامبۊن مینەکردن پۊل و موڵک و هەژمارەیل بانکی لە دەیشت وە هەماهەنگی وەگەرد دەسەی دەسپاکی و لایەنە ناودەوڵەتییە تایبەتمەنەیل.
لە سای کیشیان بەشیگ لە پۊلەیل گەندەڵی وەرەو دەوڵەتەیل ترەک، پرسیاریگ دیارەو بوود لەباوەت میکانیزمەیل یاسایی و دیپلۆماسی کە حکومەت عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرەیل عراقی تۊنێد پشتی وەپی بوەسێد ئەرا گلەوداین ئەو پۊلەیلە، و تایبەت وەگەرد بۊیین داواکریاگەیل کە لە دەیشت عراق نیشتەجیین و و بەرهەمکارەیل کە گومان کریەێد ئەرا توومەتبارەیل وە دۆسیەیل گەندەڵی گلەو بخوەن.
پسپۆڕەیل پیشنیار دامەزرانن دەسەیگ باڵای هاوبەش کەن کە دەسەی دەسپاکی و ئەنجومەن باڵای دادوەری و وەزارەت دەیشت لەخوەی بگرێد، کە ئەرک ئامادەکردن دۆسیە دادوەرییەیل تایبەت وە توومەتبارەیل و پۊلە قاچاخکریاگەیل بگرێدە خوەی، وەرجە ئەوەگ لەڕی کەناڵەیل دیپلۆماسییەو قسە وەگەرد دەوڵەتە پەیوەندیدارەیل بکریەێد، یەیش وەپای رێککەفتنە ناودەوڵەتییەیل کارپوەپیکریاگ و فەرمانەیل هاوکاری دادوەری.
گرنگی نیشتمانی
لەی چوارچیوە، سەقەر محمداوی ئەندام دەسەی ئاسایش و وەرگری پەرلەمانی، وت کە "دۆسیەی گلەوداین پۊلە دزیاگەیل ئەولەوییەتیگ نیشتمانی دیرێد لەوەر ئەو کاریگەرییە راسەوخۆە کە لەبان مقیەتیکردن پۊل گشتی و قایمکردن دڵنیایی هاووڵاتییەیل وە دامەزراوەیل دەوڵەت دیرێدەی".
محمداوی، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز زیای کرد، کە لایەنە حکومییەیل داوا لەلییان کریەێد ئەرا "خەسەوکردن تەقەلایەیل یاسایی و دیپلۆماسییان، وە هاوکاری وەگەرد دەوڵەتەیل و ریخریاگە ناودەوڵەتییەیل، ئەرا چەودیاریکردن پۊلە قاچاخکریاگەیل و گلەوداینیان وەپای چوارچیوە یاساییە کاروەپیکریاگەیل".
دووپات لەبان گرنگی "قایمکردن شەفافیەت لە پاڵپشتیکردن ئی دۆسیە و ئاگادارکردن رای گشتی لەو رێکارەیلە کە گیريانەسە وەر و ئەو ئەنجامەیلە کە وەدی هاتنە کرد، وەگەرد پرسیارکردن لە گشت توومەتبارەیل وە گەندەڵی بی جیاوازی وە شیوەیگ کە سەروەری یاسا قایم بکەێد و مقیەتی لە مافەیل گەل عراقی بکەێد".
محمداوی، باس ئەوە کرد کە دەسەی ئاسایش و وەرگری چەودیاری لێکۆڵینەوەیل ئیسە کەێد کە پەیوەندی وە دۆسیەیل گەندەڵی دیرن، و دووپات کرد کە "گلەوداین پۊلە دزیاگەیل تەنیا خواستیگ دارایی نییە، بەڵکم مافیگ نیشتمانییە کە گەشەپیداین بەرزەو کەێد و پشتیوانی لە ئابووری کەێد و لە دابینکردن خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەیل ئەرا هاووڵاتییەیل بەشدار بوود".
وژاردە یاساییەیل
لەلای خوەییش، ئەمیر دەعمی توێژەر سیاسی و یاسایی، دۊنێد کە عراق ئامرازەیل یاسایی ناودەوڵەتی دیرێد کە تۊنریەێد کار وەپییان بکریەێد ئەرا گلەوداین پۊل و سامانیەیل کە لە دەیشت وڵاتەگە هەن.
دەعمی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت کە "رێککەفتنە ناودەوڵەتییەیل ئیمزاکریاگ ناوەین عراق و دەوڵەتەیل جەهان ری وە گلەوداین پۊلەیل دەن، و تایبەت دۊای ئیمزاکردن رێککەفتن هاوکاری ناوەین دادگای عراقی و ریخریاگ (یوروجست) ئەوروپی ئەرا زانیارییەیل و داواکریاگەیل و پۊلەیل".
دیاری کرد کە ئی میکانیزمەیلە "توانای عراق لە چاودیاریکردن پۊلەیل و گلەوداینیان دەن، بیجگە لەوەگ کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی، و تایبەت ویلایەتە یەکگرتگەیل، پشتیوانی هەڵمەت نواگیریکردن گەندەڵی کەێد، ئەوەیش شایەد رەنگدانەوەی لەبان ئاست هاوکاری وەگەرد عراق لە گلەوداین پۊلەیل و داواکریاگەیل ئەرا دادگا بۊنێدەو".
هاوکاری ناودەوڵەتی
لەلای خوەییشەو، دکتۆر سەعد بەخاتی سەڵاکار یاسایی، دووپات کەێد کە گلەوداین پۊلە قاچاخکریاگەیل تەنیا وە فەرمانە دادوەرییەیل وەدی نیەتیەێد، بەڵکم هەوەجە وە سیستەمیگ گشتگیر لە هاوکاری دادوەری و دیپلۆماسی دیرێد.
بەخاتی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کرد، کە رێککەفتن نەتەوە یەکگرتگەیل ئەرا نواگیریکردن گەندەڵی ئەرا ساڵ 2003، کە عراق چگەسە ناوی، وە گرنگترین چوارچیوەی یاسایی ناودەوڵەتی ئەرا گلەوداین سامانەیل دانریەێد، چۊنکە دەوڵەتەیل بەشدار پابەند کەێد وە پیشکەشکردن هاوکاری یاسایی هاوبەش، و بەسانن هەژمارەیل بانکی، و دەسگردن لەبان پۊل و سامانەیل و دەسوەسەرکردن و گلەوداینیان هەر وەختیگ بچەسپێد کە لە تاوانەیل گەندەڵییەو وەدەس هاتنە.
دیاری کەێد کە پرۆسەی گلەوداین وە ئەنجامداین لێکۆڵینەوەیل دارایی لەناو عراق ئەرا دیاریکردن ئەو پۊلەیلە کە شۊن تاوانەگەن دەس وەپی کەێد، دۊاتر دەرکردن فەرمانەیل دادوەری وە دەسگردن یا دەسوەسەرکردن، دۊای ئەوەیش پیشکەشکردن داواکارییەیل فەرمی ئەرا ئەو دەوڵەتەیلە کە ئەو پۊلەیلە لە ناویان هەس، کە پاڵپشت کریانە وە بەڵگە و بڕیارە دادوەرییەیل، وەپای رێککەفتنە دووانیەیل یا فرەلایەنەیل یا پرەنسیپ رەفتارکردن وەیجویرە شیوە.
بەخاتی وەردەوام بۊ لە قسەیلی کە حکومەت داوا لەلی کریەێد کە هاوکاری وەگەرد پولیس تاوانکاری ناودەوڵەتی (ئینتەرپۆل) کارا بکەێد، و سوود لە دەسپێشخەری گلەوداین سامانە دزیاگەیل سەر وە نەتەوە یەکگرتگەیل و بانک ناودەوڵەتی بگرێد، وەگەرد دروسکردن تیمەیل نیشتمانی تایبەتمەن کە دادوەر و داواکارەیل گشتی و شارەزایەیل دارایی و لێکۆڵەرەیل لە شووردن پۊل لەخوەی بگرێد، ئەرا چەودیاریکردن جویلەی پۊلەیل لەڕی سنوورەیلەو و ئاشکراکردن کۆمپانیا درووکانیەیل و ئەو هەژمارەیلە کە ئەرا شاردنیان وەکاریان تیەێد.
دۊنێد کە سەرکەفتن حکومەت لەی دۆسیە "وە شمارەی فەرمانە دادوەرییە دەرچگەیل پەیمانە نیەکرێد، بەڵکم وە توانای لەبان دروسکردن سیستەمیگ گشتگیرە کە ناوەین هیز یاسادانان و سەروەخوەیی دادگا و کارامەیی دەزگایەیل چەودیاری و هاوکاری ناودەوڵەتی کارا گردەو بکەێد".
بەخاتی، وە ئی قسە کووتایی وە قسەیلی هاورد کە "نواگیریکردن گەندەڵی تەواو نیەوود مەگەر وە گلەوداین پۊل گشتی ئەرا گەنجینەی دەوڵەت، کە دادپەروەری راسگانی وە پرسیارکردن لە گەندەڵکارەیل و گلەوداین مافەیل ئەرا خاوەنەیلیان وەدی تیەێد".
