پ. د. قاسم مەندەلاوی

هۊر هونەری عراقی پڕە لە ناوەیل بریقەدار کە بەشداری کردنە لە دەوڵەمەنکردن مۆسیقا و گورانی، و شوین پەنجەیلیگ رووشن لە رێڕەو هونەر عراقی هێشتنەسەو، و لە ناوەین ئی ناوەیلە هونەرمەنەیل و گورانیچڕەیلیگن کە رەگەزیان وەرەو بنەچەک کوردی فەیلی گلەو خوەێد، کە ژیانیان وەرد شار خانەقین و ناحیەیلی گریە دریاگە، و لەلی یا لە دەورگردیەو دەرچگنە ئەرا رووبەرەیل ناوبانگ و بڵاوبۊن.

لەی زنجیرە چوارەمە لە (ناودارەیل هونەر و گورانی لە کوردە فەیلییەیل لە قەزای خانەقین)، رووشنایی خەیمنە بان ژیاننامەی دوو هونەرمەن کە شوینەواریگ لە گورانی عراقی هیشتنەسەو، کە ئەوانیش گورانیچڕ کۆچکردگ سەڵاح عەبدولغەفوورە، کە ناسریاگە وە ئاستە جیاوازەگەی ئەرا گورانییە کەلەپوورییەیل و مەقامە عراقییەیل، و گورانیچڕ کۆچکردگ جەلال خورشیدە، کە وە گورانییەیلی وە شیوەزار عراقی ناوبانگ دەرکرد و ئامادەبۊنیگ جەماوەری لە عراق و شمارەیگ لە وڵاتەیل عەرەبی وەدی هاورد.

گورانیچڕ کۆچکردگ سەڵاح عەبدولغەفوور

هونەرمەن و گورانیچڕ سەڵاح عەبدولغەفوور لە یەکەم لە کانوون دۊەم ساڵ 1953 لە ناحیەی سەعدیە لەداڵگ بۊە، کە تا ساڵ 1949 وە ناو (قزرەبات) ناسریاۊ، و ئەوەیش یەکیگە لە ناحیەیل قەزای خانەقین کوردی کە کەفێدە ناوچە ناکۆکی لەبانەیل.  هونەرمەنەگە رەگەزی وەرەو بنەچەک کوردی گلەو خوەێد، و بۊسە یەکیگ لە دەنگە ناسریاگەیل لە گورانی عراقی، وەتایبەت لە ماوەی هەشتاگان سەدەی گوزەشتە.

رێڕەو هونەریی زۊ دەس وەپی کرد، لە ساڵ 1961 لەڕی ئێزگە و تەلەفزیۆنەو لە بەرنامەی (رکن الهواة) دەرکەفت، و لە ساڵ 1973 چگە ناو تیپ نەتەوەیی ئەرا هونەرە میللییەیل، و بۊە ئەندامیگ لە تیپ سروودخوینین عراقی، و بەشداری لە شمارەیگ لە فێستیڤاڵەیل و ئاهەنگەیل لە ناوخۆی عراق و دەیشتی کرد.

لە ساڵ 1977 چگە پەیمانگای خوەیننە ئاوازییەیل، کە لەورە تایبەتمەن بۊ لە خوینین مەقام عراقی و ژەنین لەبان ئامێر کەمانچە، و دۊای دەرچگنی، چۊە شان تیپ کەلەپوور مۆسیقای عراقی کە مۆسیقاژەن عراقی (مونیر بەشیر) دامەزرانی، ئەوەگ هەلیگ فراوانتر دا وەپی تا قۊلەو بوود لەناو کەلەپوور مۆسیقای عراقی و پیشکەشکردنی وە شیوازیگ هونەری جیاواز.

رێڕەو هونەریی و دیارترین کارەیلی

ناو سەڵاح عەبدولغەفوور وە شیوەیگ رووشن لە ماوەی هەشتاگان سەدەی گوزەشتە دەرکەفت، لەڕی ئاستی ئەرا گورانییە عراقییە کەلەپوورییەیل، و سەرنج جەماوەر کیشا وە خوینین شمارەیگ لە گورانییەیل هونەرمەن گەورە نازم غەزالی. هەروەها تایبەتمەن بۊ لە خوینین مەقام عراقی، و تۊنست ناوبانگیگ عەرەبی وەدەس بارێد لەڕی هاوکاریی وەرد هەسارەی جەهانی (ئیبراهیم تاتلیس) لە گورانی (شلونك عيني شلونك).

 لە ناسریاگترین گورانییەیلی (حلوة يالبغدادية)، و (مدلل الشگرة)، و (يا هله يم الوردة). هەرلیوا شمارەیگ لە مەقامەیل و گورانییە دریژەیل پیشکەش کرد، لەناویانیش: (لا تلوموني)، و (خسرتك يا حبيبي)، و (الورد)، و (بس تعالوا)، و (شنسى منك) و (بغداد يا بغداد – گورانی نیشتمانی) و (العب يالاسمر - گورانی وەرزشی).

 لە ماوەی رێڕەو هونەریی، فرەتر لە 300 گورانی نیشتمانی و سووزداری توومار کرد، لە شان بڕیگ لە مەقامەیل وە زوانەیل عەرەبی و کوردی و تورکی، وەپەی ئەو زانیارییەیلە کە لە ژیاننامەی هاتگە. هەرلیوا وەرد تیپ نەتەوەیی ئەرا هونەرە میللییەیل بەشداری لە فێستیڤاڵەیل عەرەبی و ئاسیایی و ئەوروپی و ئەفریقایی کرد، و گورانییەیلیگ لە کەلەپوور گەلەیل جیاجیا وە زوانەیلیان پیشکەش کرد، لەناویانیش گورانییەیل لە یابان و روسیا و هیند، هەرلیوا زانیارییە بڵاوبۊەیل لەباوەت رێڕەوی دەسنشان ئەرا ئەوە کەن کە پلەی یەکەم و قەڵغان یەکیگ لەو فێستیڤاڵەیلە وەدەس هاوردگە کە لە یابان بەشداری لەناوی کردگە.

لە ساڵ 2005 سەڵاح عەبدولغەفوور لە سوریا جیگیر بۊ، کە شمارەیگ لە گورانییەیل پیشکەش کرد و بەشداری لە فێستیڤاڵیگ هونەری کرد کە لە دیمەشق بەسیا، و لەو کارەیلە کە ئەوسا سەرنج کیشان خوینین گورانی (يا ليتنا عرب شمر) بۊ وە شیوەزار شامی و لەبان ئاوازەیل هەڵپەڕکەی شامی، ئەوەگ بەشداری کرد لە وەهیزکردن ناوبانگی لە ناوەین جەماوەر سووریا.

دۊای گلەوخواردنی ئەرا عراق، لە شار هەولێر جیگیر بۊ، کە رێڕەو هونەری و ژیانی وە شیوەیگ کارەساتبار کۆتایی هات، تا لە هەفتەم نیسان ساڵ 2013 تویش رویداویگ هاتوچو هات لە نزیک فڕۆکەخانەی ناودەوڵەتی هەولێر، و گیان لەدەس دا وەرجە رەسینی ئەرا نەخوەشخانە.

رەحمەت خودا لە هونەرمەن سەڵاح عەبدولغەفوور بوود، و شوینی بەهەشت بەرین بوود، و ئەوەگ لە کارەیل هونەری و کەلەپووری پیشکەشی کرد بکەێدە بەشیگ مەنی لە هۊر گورانی عراقی.

گورانیچڕ کۆچکردگ جەلال ئیبراهیم خورشید

جەلال ئیبراهیم خورشید، کە لەڕوی هونەرییەو وە ناو (جەلال خورشید) ناسریاگە، گورانیچڕیگ عراقییە لە بنەچەک کوردی، لە ساڵ 1970 لە شار شارەبان لەداڵگ بۊە، کە ئمڕوو وە ناو میقدادیە ناسریاگە، و وەپەی ئەوەگ لە یەکیگ لە چەوپیکەفتنەیل وتەی، شارەبان شوین لەداڵگبۊنیە، پێچەوانەی ئەوەگ لە بڕیگ سەرچەوەیل هاتگە کە لەداڵگبۊنی ئەرا شار کەرکوک دانە.

جەلال خورشید یەکیگە لەو گورانیچڕەیلە کە لە کۆتایی هەشتاگان سەدەی گوزەشتە و سەرەتای نەوەتەیل دەرکەفتن، و تۊنست بنەمایگ جەماوەری فراوان وەدەس بارێد، هەرلیوا بۊە گورانیچڕیگ پەسەنکریاگ لای ئێزگە و تەلەفزیۆن بەغداد.

جەلال خورشید شمارەیگ گەپ لە گورانییە عراقییەیل لە بۆنە و ئاهەنگەیل پیشکەش کرد کە لە پارێزگایەیل باشوور عراق بەسیان، لەناویانیش بەسرە و عمارە و ناسریە و کوت، و بەشداری لە فێستیڤاڵ ناودەوڵەتی بابل کرد، کە کارەیلی پەسەنی و بڵاوبۊن لە ناوەین جەماوەر عراقی وەدەس هاوردن.

 لە ماوەی دریژەوکیشیاگ لە ساڵ 2003 تا ساڵ 2006 واز لە گورانیخوینین لە بەغداد هاورد، و سەفەر ئەرا سوریا و ئوردن و لوبنان و تورکیا کرد، کە شمارەیگ لە گورانییە وینەگریاگەیل پیشکەش کرد و بەشداری لە ئاهەنگەیل هونەری کرد. دۊاتر چگە کوەیت و ئیمارات عەرەبی یەکگرتگ، و گورانییەیلی بڵاوبۊن لەلای جەماوەر کەنداوی وەدەس هاوردن، وەتایبەت لە کوەیت.

دۊای ئەوە، خەوەرەیلی لە عراق ئەرا نزیکەی دە ساڵ بڕیا، تا لە ساڵ 2014 گلەو خوارد و لە شار سلێمانی جیگیر بۊ، کە وەردەوامی وە چالاکی هونەریی دا و گورانییە عەرەبییەیل وە ئاوازەیل عراقی پیشکەش کرد.

دیارترین گورانییەیلی و سیمایەیل تاقیکردن هونەریی

جەلال خورشید لە ماوەی دریژەوکیشیاگ لە ساڵ 1994 تا ساڵ 2014 شمارەیگ لە گورانییەیل پیشکەش کرد کە رەواج لە ناوەین دووسەیلی وەدەس هاوردن، و لە دیارتریانیان: (ما تنام مصابحة عيني)، و (هانت حبيبي)، و (في داخلك شي)، و (مشيت على مرامك)، و (ماني قادر)، و (فارقوني)، و (شنسي منهم)، و (امسك أعصابك)، و (ياما تعذبت)، و بیجگە لەوانەیش لە گورانییەیل.

 ئەو زانیارییەیلە کە لە ژیاننامەی هاتنە دەسنشان ئەرا ئەوە کەن کە نزیکەی 150 گورانی و مەقام پیشکەش کردگە تا ساڵ 2014، ئەوەگ رەنگدانەوەی قەوارەی چالاکی هونەریی و جۊراجۊربۊن بەرهەمهاوردنییەتی لە ماوەی ساڵەیل کاری.

 لەو لایەنە سەرنجکیشەیل لە تاقیکردن هونەریی ئەوەسە کە، سەرەڕای گلەوخواردنی ئەرا خیزانیگ کوردی لەلای باوگ و داڵگییەو، و گەپەوبۊنی لە شار شارەبان خاوەن بنەچەکە کوردییەیل، دۊاتر جیگیربۊنی لە شار سلێمانی دۊای گلەوخواردنی لە غەریبی، کارە گورانییەیلی، وەپەی ئەو زانیارییەیل فەراهەمکریاگە لەی بەڵگەنامە، وە زوان عەرەبی و وە شیوەزار عراقی بۊنە، و لەلی نەناسریاگە کە گورانییەیل وە زوان کوردی پیشکەش کردۊد.

لە سیانزەهەم کانوون یەکەم ساڵ 2016، گورانیچڕ جەلال خورشید لە پارێزگای سلێمانی وە شوین جەڵتەیگ دڵ کوتوپڕ گیان لەدەس دا، و کۆمەڵەیگ لە گورانییەیل لە دویای خوەی هیشتەو کە گریەدار بۊن وە هۊر جەماوەری و دووسەیل گورانی عراقی.

رەحمەت خودا لە هونەرمەن جەلال خورشید بوود، و لەلی خوەش بوود، و پاداشت خاسی بەێدەی لەبان ئەوەگ لە وەخشین هونەری پیشکەشی کرد.

زینگکردن ژیاننامەی هونەرمەنەیل سەڵاح عەبدولغەفوور و جەلال خورشید تەنیا خستنەڕوییگ نییە ئەرا وێستگەی ژیانیان و کارە گورانییەیلیان، بەڵکم بەشیگە لە وەفا ئەرا هۊر هونەر عراقی، و بەڵگەنامەکردنیگە ئەرا بەشدارییەیل رووڵەیل ناوچە کوردییەیل، و لە نوایانیش خانەقین و شارەبان و ناحیەیلیان، لە دروسکردن دیمەن مۆسیقا و گورانی عراقی.

هەر یەکیگ لەو دوو هونەرمەنە رییگ هونەری جیاواز گردنە وەر، سەڵاح عەبدولغەفوور جیاواز بۊ وە گرنگیداینی وە مەقام عراقی و کەلەپوور گورانی و پیشکەشکردنی لەبان شانۆ و فێستیڤاڵە ناودەوڵەتییەیل، لە وەختیگ جەماوەر جەلال خورشید ناسین وە گورانییە عراقییەیلی کە بڵاوبۊنیگ فراوان لە ناوخۆی عراق و دەیشتی وەدی هاوردن.

 ئی ژیاننامە هونەرییەیلە وەشیوەی شایەتحاڵیگ میننەو لەبان هەمەجۊری کلتووری و داهێنان کە عراق جیایە وەپی، و لەبان ئەو رۆڵە کە هونەرمەنەیل لە جیاجیا پێکهاتەیلی لە دەوڵەمەنکردن کەلەپوور مۆسیقایەگەی جیوەجیی کردن.  لەیراوە گرنگی وەردەوامبۊن لە وەدۊاچگن و بەڵگەنامەکردن، و گردەوکردن زانیارییەیل و وینەیل و توومارەیل پەیوەندیدار وەی هونەرمەنەیلە تیەێد، تا بوونە ماددەیگ باوەڕپیکریاگ ئەرا نەوەیل ئایندە، کە ناوەیلیان و کارەیلیان لە فەرامووشی بپارێزن، و ئەو شوینە وەپیان بیەن کە هەقیانە لە میژوو هونەر عراقی.

رەحمەت خودا لە هونەرمەنە کۆچکردگەیل بوود، و گشت پیشەنگەیل هونەر عراقی، و شوینیان بەهەشت بەرین بوود، و کەلەپووریان وە زینگی لە دەروین دووسەیل مۆسیقا و گورانی بیلێدەو.

سەرچەوە و ژێدەرەیل:

1 - هونەرمەن سەڵاح عەبدولغەفوور دەنگیگ عراقی مەقام هەڵگرد 7 / 5 / 2013 رووژنامەی زەورای عراقی

2 - ژیاننامەی هونەرمەن عراقی سەڵاح عەبدولغەفوور 13 / 6 / 2014 مەکۆیەیل - یوتوب

3 - رێزلینان ئەرا گورانیچڕ عراقی کۆچکردگ سەڵاح عەبدولغەفوور 17 / 4 / 2024 رووژنامەی خەلیج - یوتوب

4 - گیانلەدەسداین هونەرمەن عراقی سەڵاح عەبدولغەفوور لە رویداویگ هاتوچو لە هەولێر 8 / 4 / 2013 عەرەبیە

5 - سەڵاح عەبدولغەفوور .. کۆچ زۊ و دەنگیگ لە هۊر نیەچوود 18 / 8 / 2024 زەمان

6 - هەسارەیل فەرامووشکریاگ .. جەلال خورشید رەشید - 4 / 11 / 2022 تراث بغدادية - فەیسبووک

7 - جەلال خورشید - 1970- 2016 ماڵپەڕ وای باک ئەفشین - 2017 - یوتوب

8 - کۆچ گورانیچڕ گەنج جەلال خورشید لە تەمەن 40 ساڵی " سومەریە 18 / 12 / 2016 - یوتوب.

9 - جەلال خورشید - ویکیپیدیا - ئینسایکلۆپیدیای ئازاد.

10 - گیانلەدەسداین هونەرمەن جەلال خورشید لە شار سلێمانی " 13 / 12/ 2016 رووداو - هەولێر.

وەهاب شاه محەمەد

ئەوەگ گەل کورد لە عراق وە دەس رژیم حزب بەعس وەخوەیەو دی (جویر ئۆپەراسیۆنەیل ئەنفال، و گورزەیل هەڵەبجە وە چەک کیمیایی، و دەرکردن سەدان هەزار لە دانیشتگەیل گشت ئاواییەیل کوردی وەرەو قەورسانەیل وە کۆمەڵ لە خوەرئاوا و باشوور، و قڕکردن کورد فەیلی و دەرکردن ئەوانەگ لەلییان مەنۊن وەرەو ئیران) لە روی یاسایی و مرۆییەو جویر ئۆپەراسیۆنەیل قڕکردن وە کۆمەڵ (هۆلۆکۆست یا تاوانە گەورایەیل دژ وە مرۆڤایەتی) پۆلێن کریەێد، ئەما لەباوەت مدوو "بیدەنگی" یا چەوپووشیکردن ریژەیی لەلایەن کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی و دەوڵەتە گەورایەیل لەو وەختە، گلەو چوود ئەرا چەن مدوویگ جیۆستراتیژی و سیاسی و ئابووری ئاڵووز، کە دیارترینیان یانەن:

چوارچیوەی جەنگ عراقی - ئیرانی (1980 - 1988) / The Context of the Iran-Iraq War (1980–1988):

فرەی ئۆپەراسیۆنەیل قڕکردن و دەرکردنە گەورایەیل (وە تایبەت لە هەردوگ ساڵ 1987 و 1988 و گورز هەڵەبجە) لەناو ئاگر جەنگ سەختیگ لە ناوەین عراق و ئیران روی دان، لەو وەختە، هیزە گەورایەیل (خوەرئاوایی و خوەرهەڵاتی وە خود شیوە) وە چەو دیواریگ قایم لە وەرانوەر شۆڕش ئیسلامی لە ئیران نووڕستیانە رژیم سەدام حسێن، ئەو کارە کە هیشت چەو بپووشن لە فرەیگ لە پێشێلکارییە ناوخۆییەیل وەرانەور نەیارەیل یا پێکهاتەیل کوردی وە دەسپیچگ "هەوەجەیل ئەمنی و سەربازی ئەرا دەوڵەت".

بەرژەوەنیە ئابوورییەیل و گرێبەسەیل چەکدارکردن و ئاوەدانکردن / Economic Interests, Arms, and Reconstruction Contracts: 

عراق بازاڕیگ گەورا بۊ ئەرا هەناردەیل و چەکدارکردن خوەرئاوایی و خوەرهەڵاتیر و فرەیگ لە دەوڵەتە گەورایەیل وە شیوەیگ راسەوخۆ یا ناڕاسەوخۆ دەسیان لە دابینکردن گرێبەسە بازرگانییەیل ئەرا رژیمەگە بوی، و ئامادەکردن ژیرخانەیل، و تەنانەت ئەو مادەیلە کە دوو جۊر وەکارهاوردن داشتن و چگنە ناو پیشەسازی چەکە باوەیل و بڕیگ لە پرۆگرامە قەیەغەکریاگەیل؛ ئەرا یەیش دانانیان وەو تاوانەیلە جویر "قڕکردن وە کۆمەڵ" لەو وەختە لە روی یاسایی و ئەخلاقییەو چەسپانیادە بان ئەو دەوڵەتەیلە کە پەیوەندییەیلیان بووڕن و خوەیان پرسیار لەخوەیان بکەن لەباوەت دەسداشتن ناڕاسەوخۆیان، کە یەیش ئەو چشەسە کە ئەو حکومەتەیل خاستر زانستن خوەیان لەلی لادەن.

هەژمارە جیۆپۆلەتیکییە سەردەیل / Cold Geopolitical Calculations: 

لە ماوەی جەنگ سەرد، هەژمارە ستراتیژییەیل ئەرا هاوسەنگی هیزەیل جەهانی وە تەواوی زاڵ بۊنە بان هەژمارە مافپەروەری و مرۆییەیل، و باوەت مافەیل مرۆڤ هەڵوێستەیلیگ یەکلاییکەر نەۊ وەو رادە کە بەس بوود ئەگەر بەرژەوەنی دەوڵەتە گەورایەیل وەرد سەقامگیری رژیمە هاوپەیمانەیل یا ئەو رژیمەیلە کە بەسریانە وە توڕەیل بەرژەوەنی هەرێمی دژ یەک بۊیان.

کەمبۊین بەڵگەیل و زاڵبۊین تاریکەوکردن راگەیانن / Scarcity of Evidence and Media Blackout:

 رژیم بەعسی گەمارۆیگ ئەمنی قایم و گووشەگیرییگ تەواو خستە بان ناوچەیل هەرێم کوردستان، و ریگری لە رووژنامەنویسە سەرزەخویەیل و ریخریاگەیل ناودەوڵەتی مافەیل مرۆڤ کرد کە بڕەسنە ناوچەیل ئۆپەراسیۆنەگە و ئەو رخباریەیلە بڵاو بکەن کە وە ژیروەژیرەو جیوەجی کریان،  وەگەرد ئەوەگ راپۆرتەیل دەس کردنە دزەکردن (جویر راپۆرتەیل ریخریاگ وەخشین ناودەوڵەتی و بڕیگ لە شایەتی رزگاربۊیەیل)، وەلی بی بۊین روماڵکردن تەلەفزیۆنی راسەوخۆ و بەڵگەدار لەو وەختە دەرفەت داگە حکومەت عراقی تا بانگەشە ئەرا وتن فەرمی خوەی بکەێد کە ئەو ئۆپەراسیۆنەیلە وە شیوەی "بزووتنەوەیل جیاخوازی یاخیبۊ" یا "ئۆپەراسیۆنەیل ئەمنی و سەربازی ناوخۆیی دژ وە بشیونەیل و لایەنگرەیل ئیران" وینە کیشیاد، و ئی دەسپیچگە گووشیگ بژنەف پەیا کرد لەلای بڕیگ لە بازنە دیپلۆماسییەیل کە سوودمەن بۊن لە مەنن رژیمەگە.

کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی (یا بەشەیلیگ لەلی) دەس نەکردە وەژیرچگن فەرمی وەی تاوانەیلە جویر قڕکردن وە کۆمەڵ تەنیا لە قۆناغیگ دۊاتر دۊای رمیان رژیمەگە لە ساڵ 2003 و وازکردن قەورسانەیل وە کۆمەڵ و دەرکەفتن ئەرشیف نهێنی گەورای بەعس نەود، کە پەرلەمانەیل و چەن دادگایگ ناودەوڵەتی و نیشتمانی (جویر دادگای باڵای تاوانەیل عراقی و دادگایەیل لە دەوڵەتەیلیگ جویر سوید و هۆڵەندا) دان وەپییان نان کە تاوانەیل قڕکردن وە کۆمەڵن وەرانەور کورد.

 نەک تەنیا کورد فەیلی، بەڵکم دەرکردن هەزاران ئاوایی کوردی و رەوانەکردن دانیشتگەیلەگەی وەرەو قەورسانەیل وە کۆمەڵ لە وەردەم چەو کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی، و ئی ئۆپەراسیۆنەیلە ناونریان ئەنفال ئەرا سڕین کورد جویر گەلیگ و داین شیوەیگ رەوایی ئیسلامی و گشت جەهان عەرەبی و ئیسلامی پیرووزبایی لەلی کردن تەنیا وە مدوو ئەوەگ کە کوردن، خود جۊر کە دژ وە یەهوود کریاس.

ئەوەگ لە هەڵمەتەیل "ئەنفال" و ویرانکردن هەزاران ئاوایی روی دا، نوێنەرایەتی یەکیگ لە قیزەونترین وینەیل قڕکردن وە کۆمەڵ لە میژوو هاوچەرخ کەێد، کە فاشیزم نەتەوەیی وەرد وەکارهاورده ئایدۆلۆژی ئەرا ئایین یەکانگیرەو بۊن لەڕی وەکارهاوردن ئایدۆلۆژی ئەرا ناو "ئەنفال" (کە لە سوورەت قورئانییەو هاوریاس) ئەرا بەخشین رەوایی ساختە و ماڵین لە مرۆڤایەتی، لە شان سڕین گشتگیر ئاواییەیل و ماڵین فرەتر لە 4,000 تا 4,500 ئاوایی کوردی وە تەواوی، و دەرکردن سەدان هەزار لە دانیشتگەیل گشت ئاواییەیل کوردی وەرەو قەورسانەیل وە کۆمەڵ لە خوەرئاوا و باشوور ئەرا زنەوەچاڵکردنیان.

ئەما هەڵوێست جەهان عەرەبی و ئیسلامی، خوەی لە باڵادەسی نەتەوەیی و رزبەندی سیاسی و دەسەموهکردن دامەزراوە ئایینییەیل و بیدەنگبۊینیان لە شەرمەزارکردن وەکارهاوردن دەقە ئایینییەیل ئەرا دەسپیچگ کوشتن موسڵمانەیل کورد نیشان دا.

 تەنانەت قڕکردن ئەرمەنیش وە خود شیوە و دەروین نەتەوەیی و ئایینی بۊ، و جەهان بیدەنگ بۊ لەی تاوانەیلە کە لە وەردەم چەویلیان جیوەجی کریان؛ هەر کەسیگ شایەتی رزگاربۊیەیل ئەنفال و هەڵەبجە بخوەنێدەو، وە تەواوی شایەتی رزگاربۊیەیل هۆلۆکۆست نازی و کوشتارگەیل ئەرمەن لە وەردەم خوەی دۊنێد، هەر جویر ئەوەگ زووردارەیل و باندەیل کوشتن سیستماتیک وە دریژایی میژوو لە خود کتاو سییە خوەننەو.

پرسیارە گەورا و سەرسامکەرەگە ئەوەسە کە جەهان خوەرئاوا کە خوەی وە ناو جەهان دادپەروەری و شارستانی و وەرگریکار لە مافەیل ئایەم و گەلەیل ناو بەێد، لەڕی بیدەنگبۊنی لەی تاوانەیلە نیمچە رازی و هاوڕا بۊ وەرد قڕکردن کورد؛ چۊنکە ریگری لە کومپانیایەیلی نەکرد لە هاوردەکردن مادە کیمیایی و کوشندەیل و ئامادەکردن کەلوپەلەیل ئامراز کوشتن ئەرا کوشتن مەدەنییە کوردەیل، و فرەیگ لە کومپانیا گەورایەیل ئەوروپی وە شیوەیگ راسەوخۆ دەس داشتن لەڕی دابینکردن چەک و کەلوپەل و مادە سەرەتاییەیل کە دوو جۊر وەکارهاوردن داشتن، و لە دیارترینیان یانەن:

کومپانیا ئەڵمانییەیل (جویر کارل کۆلب Karl Kolb، و واتر ئەنجینیرینگ ترادینگ WET): کە رۆڵیگ سەرەکی داشتن لە دروسکردن و ئامادەکردن کۆمەڵگەی دیار سامەڕا و دامەزراوەیل ترەک کیمیایی ئەرا دروسکردن گازەیل دەمار و خەردەل.

کومپانیا هۆڵەندییەیل (جویر Melchemie، و KBS Holland) و پیاو کار فرانس ڤان ئەنرات (Frans van Anraat): کە دۊاتر تاوانبار کریا وە فرووشتن سەدان تەن لە مادە کیمیاییەیل سەرەتایی و پێکهاتە سەرەکییەیل ئەرا بەرهەمهاوردن گاز خەردەل ئەرا عراق.

کومپانیا بریتانییەیل (جویر ماتریکس چەرچڵ Matrix Churchill): تایبەتمەن لە کەلوپەلەیل ئەندازیاری و میکانیکی کە چەسپیا وە دابینکردن تەکنۆلۆژیا و کەلوپەلیگ ئەرا عراق کە پەیوەندی داشت وە پاڵپشتیکردن پرۆگرامەیل چەکدارکردن لەناو پووشین و هەماهەنگییگ حکومەتی.

حکومەتە خوەرئاواییەیل وە گشت قورسایی خوەیانەو لە پشت رژیم بەعسی وسیان – تەواو جویر ئەوەگ جەهان عەرەبی و ئیسلامی کردی – و بیدەنگی خوەرئاوا تەنیا "پشتگووشخستن" یا "بیتوانایی" نەۊ، بەڵکم هاودەسییگ کرداری و بەرژەوەنیخوازانەی ئاشکرا بۊ کە چەو پووشی لە خۊن بیتاوانەیل لە پشت رووکار دووڕۊیی رەوشتی و دوودیمی تەرازۊ.

 لە گشت ئی شیوە و قڕکردنە کۆمەڵە وەرانەور وەی گەلەیلە، هێمان فرەیگ لەی تاوانبارەیل و ئەوانەگ دەسیان خۊناوی بۊە وە خۊن بیتاوانەیل وە خود هۊر و کینە و ئامادەیی ئەرا جیوەجیکردن ئۆپەراسیۆن قڕکردن دژ وە کورد و یەهوود و ئەرمەن لەی دەوڵەتەیلە هەن، و کەسەیلیگ هەن کە پاڵپشتییان کەن و لە پشتیان وسن لە وڵاتەیل ترەک، هەر کەسیگ ئمڕوو دەسپیچگ ئەرا تاوانەیل ئەنفال بارێدەو، یا نکۆڵی لە قڕکردن ئەرمەن و یەهوود بکەێد، ئەوە میکانیزمەیل نکۆڵیکردن و پاساوداین و ئاڵشتکردن راسییەیل و شیوانن میژوو، و زوان قوربانی و جەلاد، و دووارە بەرهەمهاوردن وتار کینە جیوەجی کەێد.

کێشەگە ئەوەسە کە من دۊای رەدبۊین فرەتر لە چل و پەنج ساڵ لە ژیانکردن لەو جەهانە کە ناو نریەێد جەهان شارستانی ئەوروپی، هیچ ناڕەزایەتییگ لەی گەلەیلە دژ وەی کوشتارەیلە نەیمە، و رووژنامەیل ئی دەوڵەتەیلە و سەرکردایەتییە سیاسییەیلیان نەتواستن قسە لەباوەت قڕکردن وە کۆمەڵ کورد بکەن، وە تایبەتی لێدوان وەزیر دەیشت سوید دۊای پەلاماردان شار هەڵەبجە، Sten Andersson تیەێدەو هۊر، وەختیگ لە ستۆکهۆڵم پیشوازی لە جیگر سەدام کرد وە ئەوەگ کە پەلامارداین کورد وە چەک کیمیایی لەلایەن عراقەو نەۊە، بەڵکم ئیران ئەوە بۊە کە وەی کارە هەڵساگە، و گشتی ئەرا ئەوە بۊ کە کەس گلەیی ئەو پیشوازییە نەکەێد، بیگومان شایەت راسەوخۆ و ئەوەگ وە دریژایی فرەتر لە چوار دەیە و نیم لە دڵ کۆمەڵگەی ئەوروپی وەردی ژیایە، دەس خەێدە بان ئەو دووڕۊی سیاسییە دامەزراوەییە کە خوەی لە پشت دروشمە بریقەدارەیل دیموکراسی و مافەیل مرۆڤ شاردێدەو، و دووپات کەێد کە قوربانییە بیتاوانەیل وە تەنیا لە وەرانوەر ئامراز مەرگ جی هیلیانە، و دادپەروەری ناودەوڵەتی تەنیا ئەو وەختە جۊلە کەێد کە وەرد بەرژەوەنی گەورایەیل یەک بگرێد.

فاتیمە سەڵاح ئەرکەوازی

وەگەرد نواچگن خێراگەی تەکنەلۆژیا و ئەوزەڵ وەخوەی دین ژیری دەسکرد لە دروسکردن ناوڕۆک باوەتەیل و وینەیل، وەکارهاوەریل کوردی زوان رووژانە دوچار گیچەڵەیل زەقیگ بوون لە روی رینویس و رستەسازی زوانەگە، وەگەرد ئەوەگ کە ژیری دەسکرد توانای بیوینەیگ لە دروسکردن وینەیل و رەنگ  لێکدانەوە دیرێد، فرەجار ئەنجام نویسینەیلی کەموکوڕ و پڕ هەڵە  و شوین رەخنەن.

لەی ماوەی کۆتاییە وەکارهاوەریل زوان کوردی لەژیری دەسکرد روی زیایبوین کردیە، یەیش چشت بەدیگ نییە، بەڵکم وە مدوویەو زوانیگ کە سەردەمانیگ لە تەکنەلۆژیا و سەرچەوەیل دیجیتالی کەمینەبوی، ئیرنگە بویەسە زوانیگ باو، باوجی ئەوەگ شوین پرسیارە ئایا ئیمە ژیری دەسکرد هوکارەی کوردی کەیمن یا ژیری دەسکرد ئیمە هووکارەی رێنویس کوردی نوویگمان کەێد؟

ئیرنگە ئیمە چێژ لە وینەیلی دوینیمن و شکست لە پیتەیلی خوەین، جویر ئەوەگ دویرنیەێد وینەیل و نوسینەیل کوردی ئامادەکریەێد لەروی وینە رەنگینی بی ئوونیگ دیرێد باوجی هنای لە دۊزەوکەیمن لە پیت و رێنویس وشەیل یا رستەسازی دەقەیل هەڵەیل فرە زاقیگ ئسفاکریەێد کە هاتێ وەگەرد وەردەوام بوینی کاریگەری نەرێنی وەبان رەسەنایەتی زوان کوردی دروس بکەێد و وشەی و رێنویس هەڵە شوین وشە ورێنویس و رستەسازی رەسەن و دروس بگرێد.

ئیمە توەنیین وەلیفەت لە توانایەیل ئێ پیشکەفتنە وەربگرین باوجی نەک کلیل زوانەگە بدەێن وەپی کە هێمانگ خوەمان وە خاسی هویکارەی   وشەیل دروس و  زانیاری وشەسازی و رستەسازی  نەکردیمنە، راسە ئیمە چێژ لە وینەیل رەنگینی دوینین باوجی نیەود شکست لە پیتەیلیمان بارین.

لە باوتین  هەڵەیل وینە دەقەیل کە دوینریەد نەوەسان پیتەیل وەگەرد یەک و زیای یا کەم کردن پیت و نیشانەیل ژیر و بان پیتەیل کوردیە و تێکلاکردنی وەرد پیتەیل عەرەبیە، کە خاسترە وەکارهاوەرەیل وە جیا ئەو بەش نویسینە زیای بکەن وەرجە ئەوەگ رویوەروی رەخنەبوون و هەمیش زانیاری هەڵە زیایبوود وەبان زوانەگە.

ئیرنگە وەخت ئەوەگ هاتیە وەکارهاوەرەیل وە ژیری مامەڵە وە ژیری دەسکرد بکەن دارشتن راس و پاراستن رەسەنایەتی بکەنە مەرج سەرەکی وەرجە بڵاوکردن ناوڕۆکەگە.

عەلی حسێن فەیلی

رخەیل کورد لەوەرانوەر رەوش سیاسی و ئەمنی لە عراق تەنیا کاردانەوەیگ سووزداری یا کاریگ رەدبۊ لە رخ و دڵەڕاوکی نییە؛ بەڵکم نشاندانیگە لە نیگەرانییگ بوینگەرایی و هەڵسەنگاندنیگ راسگانی کە کارەساتەیل میژوو و زوان شمارەیل و بیبەزەیی هاوکیشە جوگرافییەیل چەسپانیەسەی، و هیچ چەودیاریگ کە لە دەیشت کوردستانەو نووڕێدە ئی هاوکیشە، نیەتۊنێد لەی رخەیلە بڕەسنێد، مەگەر ئەوەگ قۊلەو بوود لەو رویداوەیلە کە گرنگی و قورسایی خوەیان لە یادەوەری گەل هەرێم پارێزن.

میژوو سیاسی کورد لە عراق زنجیرەیگ وەردەوام لە پەیمانە شکیاگەیل و ئەو رێککەفتنەیلە هەڵگرێد کە بی گەرەنتی بۊن، و تاقیکردنەیل فێر کورد کردنە کە ناوەندەیل بڕیار لە بەغداد، هەر روخساریگ ئایدۆلۆژی دەسەڵات فەرمانڕەوا بۊە، مەیلیان هەس وەختیگ هاز خوەیان گلەو تیەرن وەرەو چەسپانن زاڵبۊن و وازهاوردن لە لەیەکفامستنەیل بچن، لە پێشێلکردن رێککەفتن 11ی ئازار 1970ەوە، تا سەودای جەزائیر لە ساڵ 1975، و دۊاتر کارەساتەیل ئەنفال و بومباران کیمیایی هەڵەبجە، ئی وێستگەیلە هوشیارییگ سیاسی چەسپانن کە نووڕێدە نەوین زەمانەتکار ناودەوڵەتی جویر زەنگ وریاداریکردنیگ وە رخ لەبان دەسکەفتە نەتەوەییەیل، چۊنکە پابەندبۊنە نۊسیاگەیل تەنیا کڕیگ لەبان کاغەز مینن وەختیگ تەرازۊ هازەیل لەبان زەوی پاڵپشتییان نیەکەن.

 سەرەڕای تاڵی ئی میراتە، سەرکردایەتییە کوردەیل مینن دەس خوەیان ئەرا ئاشتی و دیالۆگ دریژ کەن، وە تایبەت دۊای ساڵ 2003، وەختیگ بەشداری کردن لە دروسکردن دامەزراوەیل عراق نوو و نویسین دەستوورەگەی، و سەرکردەیلیان، لە وەرینیشیان مەسعود بارزاني و جەلال تاڵەبانی، رۆڵەیل لە نزیکەوکردن هازە عراقییەیل و دروسکردن سازانە نیشتمانییەیل گردنە دەس.

هەمیش وتار سەرۆک هەرێم کوردستان نێچیرڤان بارزانی لە ئاهەنگ "رووژ سەروەری" لە بەغداد، لە یەکەم تشرین یەکەم 2026، جویر دریژەکریای ئی ریبازە هات؛ کە دەرکەفتنی وە نیشانەی پەرچەم عراقی لەبان سینگی، و پیشکەشکردن وتاریگ وە عەرەبی کە نزیکەی هەفت خولەک وەردەوام بۊ، واتەی ئەوە هەڵگرد کە قسە ئەرا گشت عراقییەیل کەێد.

لەبان ئاست مەیدانی، شایەت کیشیان هیزەیل هاوپەیمانی کەلیگ بیلێدەو کە رخە ئەمنییەیل لەلیەو دزە بکەن، لە جەنگ دژ وە داعش کە لە ساڵ 2014 دەس وەپی کرد، هەرێم کوردستان فرەتر لە 1,800 شەهید و 10,000 زەخمدار لە رزەیل پێشمەرگە پیشکەش کرد، لە بەرەیگ کە دریژییەگەی لە 1,000 کیلۆمەتر رەد کرد.

و ئمڕوو، ئی نیگەرانی ئەمنییە وەرد وەردەوامبۊن گت بودجەی کوردستان، و پەکخستن ئەنقەس ئەرا تەواوکردن جیوەجیکردن ماددەی 140 لە دەستوور تیکەڵ بوود، مەنین ئی مافە وە هەڵوەسریاگی، دۊای فرەتر لە دوو دەیە لەبان پەسەنکردن دەستوور، لە وەلای کورد باوەڕ ئەوە قایم کەێد کە سیاسەت چەسپانن ئەمر واقیع لەبان چارەسەرە یاسایی و دادپەروەرانەیل کەفێدە نوا، و ئی پەکخستنە، لە ویژدان کوردی، لە سنوورەیل کەمتەرخەمی کارگێڕی رەد کەێد، تا ئاڵشت بوود ئەرا هەڕەشەیگ کە سیاسەتەیل ئاڵشتکردن دیمۆگرافی و دەسگردن وەبان زەوییە کشتوکاڵییەیل تیارێدە هۊر، و گومانەیل قۊلەو کەێد لە پابەندبۊن وە رێککەفتن نیشتمانی کە عراق دۊای 2003 لەبانی دروس بۊ.

 لایەنیگ ترەک لە رخەیل لە چالاکی ئەو گرووپە چەکدارەیل دەرکەفێد کە لە دەیشت چوارچیوەی دەوڵەت و فەرمانە فەرمییەیلی کار کەن. ئی هیزەیلە دەیان جار هەرێم کوردستان کردنەسە ئامانج ئەرا پەیامە مەیدانییەیل و فشارەیلیان، لەڕی ئامانجگردن ژیرخان ئابووری و فڕۆکەخانەیل و ناوەندەیل وزە وە مووشەک و فڕۆکەوان بیفڕۆکەوان، وە شیوەیگ کە ژینگەی بەرهەمکاری لاواز کەێد و ئابووری و رەوش سیاسی لە هەولێر شیونێد.

پاراستن ناودەوڵەتی پێگەیگ بنەڕەتی لە هەژمارەیل ستراتیژی هەولێر داگیر کەێد، چۊ هەوەجەیگ ئەمنی لە قۆناغ ئیسە، و ئی ئامادەبۊنە، وە شیوەی میژوویی، بەرهەم ئیرادەیگ کوردی یەکلایەنە نەۊ؛ بەڵکم سیاسەتە دوژمنکارییەیل رژیم سەدام گاڵ کۆمەڵگای ناودەوڵەتی دا لە ساڵ 1991 ئەرا دروسکردن "ناوچەیگ ئارام" ئەرا پاراستن کورد، دۊاتر هاوپەیمان لە ساڵ 2014 هات لەبان بنەمای داوایگ فەرمی لە حکومەت فیدراڵی لە بەغداد، و وە هاوبەشی وەرد هەولێر، هەمیش ئامادەبۊن ناودەوڵەتی ماوەی دوو دەیەی گوزەشتە یەکیگ لە هوکارەیل هاوسەنگکردن هەژموون دەیشتەکی لە عراق دروس کرد، و وەرد کەمەوبوین چەترە سەربازییەگەی، رخەیل زیای کەن لە گردەوبوین تەنگەوکردن ناوخۆیی و فشارەیل دەوڵەتەیل هاوسا، وە نووڕستن راسی جیۆپۆلەتیکی کوردستان چۊ هەرێمیگ دەوردریای بی دەرچە.

وەلی تاقیکردنەیل پاراستن ناودەوڵەتی سەرکردایەتی کوردی خەنە وەرانوەر راسییگ بنەڕەتی: پاڵپشتی دەیشتەکی وە ئاڵشتکردن بەرژەوەنییەیل ئاڵشت بوود، و گەرەنتی هەمیشەیی دروس نیەکەێد، لەوەر ئەوە، ئی چەترە نرخ خوەی وەدەس تیەرێد وەو قەوارە کە وەخت ریخوش کەێد ئەرا دروسکردن گەرەنتی ناوخۆیی، و چارەسەرکردن ناکۆکییەیل، و چەسپانن هاوبەشییگ دەستووری کە بتۊنێد وەردەوام بوود وەختێگ هەڵوێستە ناودەوڵەتییەیل ئاڵشت بوون.

وەلی رۊیگ ترەک ئی کیشە، لە ئاڵشتبوین فشار لە هەڕەشەی سەربازییەو ئەرا تەنگەوکردن یاسایی و دارایی دەرکەفێد، وە شیوەیگ کە قەوارەی سیاسی هەرێم کوردستان لاواز کەێد و هەڕەشە کەێد وە ئاڵشتکردنی ئەرا ئیدارەیگ ناوخۆیی کۆتکریاگ، و تاقیکردن فیدراڵی لە ناوەڕۆکە دەستوورییەگەی چووڵ کەێد، و ئەوەیش دەێدە بنەمای سازان و هاوبەشی نیشتمانی، و بوار لە وەرانوەر چەسپانن زاڵبوین زۆرینە واز کەێد.

 لە وەرانوەر یە، هەرێم کوردستان وەرپرسیارەتی چارەسەرکردن کیشە ناوخۆییەیلی هەڵگرێد و دروسکردن ستراتیژییگ ئارامتر ئەرا وەڕیەوەبردن پەیوەندییەگەی وەرد بەغداد. چۊنکە ناکۆکییەیلی توانای ئەرا پاراستن قورسایی خوەی جویر "دروسکەر پاشایەیل" لاواز کردنە، و کارتەیلی لە نواگیریکردن شیویان هاوسەنگی کەمەو کردگە، وەلی رخەیلب واتەی دەسکیشانن لە ئەرک نیشتمانی نییە، و نۊنەرایەتی کارتیگ ئەرا مانۆڕ سیاسی یا کەمەوکردن لە سام عراق نیەکەێد؛ بەڵکم ئاشکرای تاقیکردنیگ کەێد کە کەفێدە روی وڵاتەگە وەختیگ لە وەرانوەر دەرفەتیگ دەگمەنە و بی "سەڵاکاری دەیشتەکی": ئاڵشتکردن سەروەری ئەرا گەرەنتی وە ئاسایش گشت پێکهاتەیلی، و ئەڵگەردان فیدراڵی لە دەقیگ دەستوورییەو ئەرا هاوبەشییگ کە مافەیل بپارێزێد و وەیەکەوژیان بنەماییگ ئارام بەخشێد.

عەلی حسێن فەیلی

لەژیر سای نادیاری سنوورەیل راگەیانن پیشەیی و دەرکەفتن رێکخریاگ ئەرا دیاردەی "راگەیانن سا"، رووژنامەگەری لە عراق ئیسە تویش قەیرانیگ پێکهاتەیی قۊل بوودەو کە دەس دەێد لە سەروەخۆیی و رۆڵی لە دروسکردن هوشیاری گشتی، و ئی قەیرانە قۊلترەو بوود وەرد کەمەوبوین لە پەیمانە دیموکراسییەیل و لاوازی پاراستن پیشەیی؛ چۊنکە تەنانەت یاسای مافەیل رووژنامەنویسەیل ئەرا ساڵ 2011 نەۊە قەڵغانیگ بەس ئەرا مقیەتیکردنیان بەڵکم وەکارهاوردن بڕیگ لە دەقەیل "یاسای سزایەیل"، کە لە سەردەم بەعس دەرچگە، وەردەوام بۊ لە راوەدۊانیان.

رووژنامەنویس عراقی ئازادییگ پیشەیی وەدەس نەهاوردگە کە ری وەپی بەێد راسییەیل وە سەروەخۆیی بڕەسنێدە کۆمەڵگا، و وە تەواوییش بیدەنگ نەکریاگە جۊر ئەوەگ لە سەردەمە تاریکەیل گوزەشتە رۊ دا، بەڵکم خوەی لە ناوەین چەکوش راگەیانن حزبی و زاڵبۊن پۊل سیاسی، و سندان گومڕاکردن و گومابوین راسییەیل دۊنێدەو. و لەژیر سای ئی رەوشەیلە، فرە لە رووژنامەنویسە لیهاتگیەیل وەبی سیستەم گەرەنتی پیشەیی و گرێبەسە فەرمییەیل کار کەن.

یەیش مەینەتییگە کە باریگ قورس خەێدە بان ویژدان پیشەیی؛ کە بایەسە رووژنامەنویسەگە وەرەنگار هەژموون هازە جیاوازەیل بوودەو، و لە خود وەخت ژیان رووژانەی خوەی پەیا بکەێد لەژیر بار رخ وەشوینکەفتن یاسایی، و بی پاراستنیگ پیشەیی بەس.

 لەشان لاوازی پاراستن رووژنامەنویس پیشەیی، کەموکوڵییگ ترەک لە پەیمانەییەیل وەخشین رووژنامەگەری دەرکەفێد؛ چۊنکە ئاسانگردن لەی پەیمانەییەیل ری خوەش کرد ئەرا ئەوەگ سەدان کەس نالیهاتگ ناسنامەی رووژنامەوانی وەدەس بارن، و دەرکەفتن پەڕەیلیگ کە مایکڕۆفۆن و دروشم کەنە رویکاریگ راگەیانن، بی ئەوەگ پابەند بوون وە بنەمایەیل پیشەگە.

وەپەی ئامارە فەرمییەیل، فرەتر لە 20 هەزار رووژنامەنویس لە عراق و هەرێم کوردستان هەس، وەلی ئی شمارە وە تەنیا شمارەی ئەو کەسەیلە کە وە کردار کار کەن و ئاست شارەزاییەیلیان ئاشکرا نیەکێد. هەمیش فرەتر لە 100 کەناڵ تەلەڤزیۆنی، و سەدان ماڵپەڕ ئەلکترۆنی و سەکوو دیجیتاڵی هەس، کە بڕیگیان بەرنامە و ئامانجەیلیگ هەڵگرن کە وەرد بەرژەوەنی گشتی نیەگونجیەن، لە وەختیگ سەرچەوەیل دابینکردن پۊل ئەرا بڕیگیان وە نادیار مەنێد، وەگەرد ئەوەیش ئی فرەییە سەروەخۆیی کار رووژنامەگەری مسۆگەر نەکردگە، لەژیر سای بەشەوبوین قۊل و جەمسەرگیری تیژ لە دیمەن راگەیاننەگە.

وەخشین ناسنامەی رووژنامەوانی وە کەسیگ کە هیچ پەیوەندییگ وە هزر و قەڵەم و بەهاکەیل پیشەگە و ئاکارەیلیەوە نەیرێد، تەنیا هەڵەیگ کارگێڕی یا کەمتەرخەمییگ رەدبۊ نییە لە سەندیکا و لایەنە پەیوەندیدارەیلەو، بەڵکم دەروازەیگە وەرەو داوەزیان پێگەی راگەیانن. چۊنکە هەر وەخت ئی ئەرک پیرووزە بخریەێدە ناو دەس کەسەیل نالیهاتگیەو، زەرەدەیل ئەوە لە ناوەندەیل راگەیانن رەد کەن، تا گومانیگ قۊل لەلای جەماوەر لە وەرانوەر پەیامەیل راگەیانن بکاڵێد.

وئی شیواشیوە دەر واز کەێد لە وەرانوەر بڵاوبۊن زانیارییە گومڕاکەرەیل و باجگردن راگەیانن، و ئاسایش دەروینی و هزر کۆمەڵگا لەرزنێد، و لە خود وەخت، کەموکوڵییگ لە پەیمانەییەیل پیشەگە و میکانیزمەیل پاراستنی لەلای سەندیکا و لایەنە پەیوەندیدارەیل ئاشکرا کەێد.

داواکردن کەسەیلیگ کە نەدارەیل لە پیشەیی و ئاکارەیل کارکردن لەژیر ناو "رووژنامەنویسەیل"، ئەرا بەشداریکردن لە جەنگ مایکڕۆفۆنەیل لەناو کۆنگرە رووژنامەوانییەیل دامەزراوە حکومییەیل، و وەخشین پۊل وەپیان، رەنگدانەوەی لاوازییگە لە دۊنمای فەرمانگەیل راگەیانن حکومی، لەجیای پابەندبۊن وە پەیمانەییەیل پیشەیی و ئاکارییەیل، بڕیگ لەی فەرمانگەیلە وە شمارەیل و رووکارەیل رازی بوون، و ئامادەبۊن و شیوەی رووژنامەگەری بگوەخشنە کەسەیل و مینبەرەیلیگ کە خاوەن تووماریگ پیشەیی نیین، یا خەوەرە هەڵوەسیاگەیل کەنە ئامرازیگ ئەرا بانگەشەکردن و باجگردن.

و لەیرا، کیشەگە تەنیا لەبان هەردگ لایەن سیاسی و ئەمنی نیەوسێد؛ کە وەکارهاوردن "پۊل سیاسی" لەناو ناوەند راگەیانن، و ئاسانکردن ریە لە وەرانوەر ئەو کەسەیلە کە پیشەیی نیین، دەسمیەتی دانە لە شیوانن مەیدان کار راگەیانن سەروەخۆیە. و سەرقاڵبۊن وە وینە و ئامادەبۊن لەبان ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی تەنیا لەبان بڕیگ لە تاکەیل نەوەی نوو نیەوسێد؛ چۊنکە دیارە کە شمارەیگ نەکەم لە وەرپرسەیل تۊش خود پەتاگە بۊنە، و ئامادەبۊن دیجیتاڵی لەلایان بۊەسە پەیمانەیییگ کە زاڵ بوودە بان لیهاتگی پیشەیی.

 ئەگەر هەوەجە بکەێد گامیگ راسگانی ئەرا چاکسازی بنریەێد، ئەوە وەرەونوابردن یاسایەیل ئەرا پاراستن مافە پیشەییەیل و مسۆگەرکردن جیوەجیکردنیان بۊەسە هەوەجە. ئەوەگ خوازیریەێد کۆت و بەنەیل ئاشکراس ئەرا داین ناسنامەی رووژنامەوانی، کە ریگری بکەێد لە وەکارهاوردن و پیشەگە، تا نەوودە پووشانیگ ئەرا خاوەنەیل مایکڕۆفۆن و دروشمەیل راگەیاننیگ کە وە نرخیگ هەرزان سەنیەن، لە وەختیگ ئەو زەرەدەیلە کە لە کردارەیلیانەو کەفنەو فرە گەوران.

 لەڕۊ کردەییەو، بایەسە سەندیکای رووژنامەنویسەیل و بەشەیل پەیوەندیدار وە راگەیانن حکومی بەنداویگ دروس بکەن لە وەرانوەر باجگردن و گومڕاکردن و وەکارهاوردن ناسنامەی رووژنامەگەری، و دەس بگرن وە رەوشت ئاکارەیل پیشەگە و بنەماکەیلی، وەرد پاراستن ماف رووژنامەنویسە سەروەخۆیەیل لە کارکردن و رەخنەگردن.

 لە عراق ئمڕوو، شایەت رووکار رووژنامەگەری لە ماوەی چەن سەعاتیگ دروس بکریەێد؛ چۊنکە بەسە مایکڕۆفۆنیگ بسینیەێد، و کارتیگ ناسانن چاپ بکریەێد، و پەڕەیگ دیجیتاڵی واز بکریەێد، تا کەسیگ کە هیچ شارەزایی یا پابەندبۊنیگ وە بنەمایەیل پیشەگە نەیرێد بچوودە پیشەنگ جادەگە، و وەی جۊرە ساڵەیلیگ لە فێربۊن و کارکردن و دروسکردن باوەڕپیکریان کوڵەو بوون لە کەرەستەیل و دروشمەیلیگ کە ئامادەبۊنیگ زویتر بەخشنە خاوەنەیلیان لە تۊانایەیلیان لەبان پیشکەشکردن کاریگ رووژنامەوانی کە شایستەی بڕوا بوود.

 ئی شیواشیوە تەنیا لەپشت شاشەیل زیندان نەمەن، بەڵکم جیهان گریمانەیی رەد کردگە، و کەفتەسە گەردین لە جادەیل وە مایکڕۆفۆن و دروشمەیلیگ کە هیچ کرداریگ پیشەیی پاڵپشتیان نیەکێد، و وەختیگ  کەسیگ پەیا کەێد کە پۊل ئەرای ئامادە بکەێد و ئامادەبۊن وەپی بەخشێد، ئاڵشت بوود ئەرا شیویانیگ رێکخریاگ کە لەبان ویژدان گشتی کۆمەڵگا دەێد.

 لە ناو کویرەی ئی دیمەنە، باریگ فرە گەوراگە کەفێدە بان رووژنامەنویسە پیشەییەیل؛ چۊنکە وەختیگ سنوورەیل ناوەین هەڵگر پەیام و پیشەکار باجگردن کاڵەو بوون، رووژنامەنویس ناچار بوود وەرگری لە راستگۆیی خوەی و لە مانای پیشەگەی بکەێد، و شایەت نرخ مایکڕۆفۆن و دروشمەگە هەرزان بوود، وەلی نرخ گوماکردن بڕوا وە راگەیانن کۆمەڵگاگە وە تەواوی گوما کەێد.

عەلی حسێن فەیلی

ناچارکردن ئایەم لەبان ئاڵشتکردن ناوەی، هەمیشە، ئامرازیگ سیاسی تون بۊە ئەرا سڕین ریشەیل کلتووری گەلەیل، و لە میژوو عراقی هاوچەرخ، ناو نان مناڵەیل نوو لەداڵگبۊ تەنیا هەڵوژاردن چەن پیتیگ نەۊە ئەرا ناسانن کەسەگە لە تومارەیل بار شارستانی، بەڵکم ئاڵشت بۊ ئەرا پەیمانەییگ ئەرا زاڵبۊن دەوڵەت و مەیدانیگ بیدەنگ ئەرا ململانێ کلتووری.

 لەباوەت کوردەیل فەیلی لە بەغداد و پارێزگایەیل ناوڕاس و باشوور، کار ناو ناین مناڵەیل، لە سەردەم دۊریگەو، سنوورەیل خواس خیزانەیل بڕیە، و ئاڵشت بۊە ئەرا تاقیکرنەوەیگ ئاڵووز وە رەهەندەیل ئەمنی و کلتووری و دیمۆگرافی کە پەیوەندی وە مەننەو دیرێد.

تا وەرجە هەفتایەیل سەدەی گوزەشتەیش، ناو مناڵەیل نوو لەداڵگبۊ لەلای کوردەیل فەیلی، وە شیوەیگ سروشتی، پشت بەسیادە ریشەیل زاراوەیان و ژینگەی زاگرۆس، و ناوەیلیگ جۊر: مەردان (Merdan)، و بەرزوو (Barzû)، و شەکرە (Shakra)، و کیشوەر (Kishwar)، و گورجی (Gorji)، و شاپەری (Shaperi)، و مرایجان (Merayjan)، و باوەلی (Bawali)، و ماوەلی (Mawali)، و جەمشیر (Jamshir)، و خانباوە (Khanbawa)، و ئەلیمرای (Alimray)، و شافرووز (Shafruz)، و کەوکی (Kawki)، و قولی (Quli)، و ڕەنگینە (Rangina)، و شاوەلی (Shawali)، و خودادای (Khudaday)، و گوڵمامەی (Gulmamay)، و خەسرەو (Khasraw)، و جەهان (Jahan)، و جەهانگیر (Jahangir)، و قەنە (Qana)، و روستەم (Rustam)، و جوامێر (Jwamer)، و جەیری (Jairi)، و فەلامەرز (Falamrz)، و شەفی (Shafi)، و ئاهوو (Ahu)، و ئاڵتونە (Altuna)، و کەسمرای (Kasmray)، و سەیمرای (saymray)، و هشمەت (Hishmat)، و فەتالی (Fatali)، و سەوزە (Sawza)، و شالیار (Shalyar)، و قەیتاس (Qaytas)، و ناوەیلیگ ترەک، تەنیا ناوەیلیگ ئاسایی باو نەۊن، بەڵکم ئامرازیگ بۊن ئەرا گلەوخواردن یادەوەری کلتووری. وەلی وەرد گەشەگردن ئایدیۆلۆژیای بەعس وە شیوەیگ پلە وە پلە، ئی جیاوازی زووانەوانییە ئاڵشت بۊ ئەرا چشتیگ ئەرا جیاکاری پێکهاتەیی.

و لە هەفتایەیل و هەشتایەیل سەدەی گوزەشتە، دەزگایەیل ئەمنی سەر وە رژیم وەرین ناوە کوردە رەسەنەیل جۊر بەڵگەیگ لەبان "عراقی نەۊن" هەڵگرەیلیان وەکار هاوردن، و لە چوارچیوەی هەڵمەتەیل تەعریبکردن و دەروەدەرکردن وە زوور ئەرا کوردەیل فەیلی، هەڵگردن ناویگ کوردی بڕیگ جار بەس بۊ ئەرا لکانن بوخت دڵسووزنەۊن ئەرا نیشتمان وە خاوەنەگەی.

 فەرمانگەیل بار شارستانی پشت بەسین وە بڕیارەیل ئەنجومەن سەرکردایەتی شۆڕش هەڵوەشیاگ ئەرا ریگریکردن لە تومارکردن ناوەیل ناعەرەبی، و لە قۆناغیگ دۊاتر، ماوەی نەوەتەیل سەدەی گوزەشتە، تومارکردن ناوە لەیەکدرایەیل قەیەغە کریا کە لە ناوەین کوردەیل فەیلی باو بۊن.

 لە وەرانوەر ئی راسیە، کوردەیل فەیلی ناچار بۊن وەرەو یەکلاییکردنیگ وە زوور بچن، کە هەڵوژاردن ناوەیل عەرەبی یا ئیسلامی ئەرا مناڵەیل بۊە کڕ وەرگری کارگێڕی کە ری وەپیان دەێد سادەترین مافەیلیان لە ژیان و خوەنەواری و کارکردن لە بەغداد و ناوچەیل ترەک بپارێزن، و ئی رەفتار وەرگرییە هەوەجەی کەمەوکردن زەرەدەیل رووژانە، وەلی لەبان ماوەی دۊر دەسمیەتی دا لە کەمەوبوین قسەکردن وە زوان داڵگی، و دۊرکەفتن نەوەی نوو لە ناوە دێرینە رەسەنەیل.

 دۊای پەسەنکردن دەستوور عراقی ساڵ 2005، زووان کوردی، وەپەی مادەی چوارەمی، بۊە زوانیگ فەرمی لەشان زووان عەرەبی، و دەقە یاساییە کۊنەیل هەڵوەشیان، وەگەرد ئەوەیش، هێمان پێکهاتەی کارگێڕی فەرمانگەیل بار شارستانی شوینەوارەیل ئەو چوارچیوە هزرە گوزەشتە هەڵگرێد.

 ئیسە تۊنیەێد بۊنریەێد کە کۆمەڵگای فەیلی روی کەێد ئەرا چارەسەرکردن ئی کیشە کارگێڕی و کۆمەڵایەتییەیلە وە ئامرازەیلیگ کردەیی، دۊر لە بەرزەوکردن دروشمەیل، لە لایگەو، چەسپانن ناو هووزەیل، جۊر مەلەکشایی و زەرگووشی و ئەرکەوازی و سورەمەیری و هووزەیل ترەک، لەناو بەڵگەنامە فەرمییەیل بۊە پەیمانەییگ یاسایی و دیمۆگرافی دانپیدانریاگ، و شایەت دەسمیەتی بەێد لە پاراستن رەسەنایەتی نەتەوەیی بی ئەوەگ تاکەگە راسەوخۆ تۊش ئەو ریگرییەیلە بوود کە پەیوەندی وە هەڵوژاردن ناو یەکەمی دیرن.

 لە لایگ ترەکەو، پەنابردن ئەرا ناوە کوردییە هاوبەشەیل، کە گردەوکردنیان ئاسان و باوە لەناو ژینگەیگ عەرەبی، بۊە وژاردەیگ باو، کە هیوا خوازیەێد رێگری بکەێد لە جیاکاری کارگێڕی و خاس نەفامستن لە رەفتارکردن رووژانە.

فاتیمە سەڵاح ئەرکەوازی

ئەگەر دیوار قسە بکرداد هاتێ فرە چشت ئەرامان بوتاد کە ئیمە لە هوریمانەو چگە یا هەرگیز نەخوازیمنە وەهویریان باریمنەو، دیوارەیل نوڕنە فرە چشت، لەیەکم رووژ چگنە ناو ماڵیگ تا دویا سات مەنن، دەنگ قاقای خەنستن و گیرستنەیل، قسەیل دەردەدڵ و وەردەوەردەیل بویچگ، و ئاشتیەیل دویای تویرەبوین و ئەو بیدەنگی قویڵە کە لەدویای بڕیگ رویداو رویدەن.

ئەگەر دیوارەیل قسەبکردان شایەت بوتان چەنجار کەسیگ لە پشت دەرەیل بەسیاگ ئەسر رشانییە باوجی دوای ئەوەگ دەرەگە وازکەێد وە بزگەخەنین دەرچگە و وتیە: "هویچم نییە"، بوتاد چەن جار داڵگیگ لەشەو لەخەو هەڵسیاس تا دڵنیابوود زارووگەی خاسە یا چەن جار باوگیگ خەم خوەی سڕپووکردیە تا خێزانەگەی رخی نەچوود.

ئەگەر دیوارەیل قسەبکردان، شایەت لەبان ئەو کەسەیلە قسە ئەرامان بکردان کە رووژیگ لەو ماڵە بوین، باوجی ئیرنگە تەنیا وینەیلیان لەبان دیوار  جویر یادگاری مەنیە، هاتێ بووتانە پیمان  ماڵ تەنیا وە خشت و سان و ئاسن دروس نیەود ماڵ وە دەنگەیل و یادەوەرەیل و مرۆڤەیل ناوی دروس بوود.

دیوارەیل قسەبکردان ئەوتنە پیمان وەرجە ئەوەگ کەسیگ لە ژیان بیدەنگ بوود گووش لەلی بگر وەرجە ئەوەگ دەریگ ئەرا هەمیشە بوەسریەێد، پەیامیگ کلبکە، و وەرجە ئەوەگ یادەوەریگ تەنیا لەبان دیوار بمینێد قەدر ئەو کەسە بزان.

چوینکە ئەگەر دیوارەیل قسە بکردان شایەت نهێنێ فرەیگ بوی ئەرا باسکردن، باوجی هاتێ گەپترین قسەیان ئەوەگ بوود:

" قەدر ئەوانە بزان ئیرنگە هانە لاد وە دەنگ گەرمیگ بانگیان بکە، وە وشەیل سادە دڵیان خوەش بکە، دەسیان بگر، دووسداشتن خوەد ئەرا سوو دسوو نەهیلە، چوینکە رووژەگەی دویای هاتێ وە دەر بەسیایگ باد، وە کورسی چووڵیگ، وە وینەیگ لەبان دیوار، و وە وشەیگ کە لەبان دڵ مەننە و هەرگیز نەوتریانە.

هاتێ ئمڕوو هێمان ماڵەگە پڕ بوود لە دەنگ، هێمان کەسانیگ بوون وەپیانبوشید: "توو ئەرا من گرنگی"، باوجی ژیان هویچ بەڵینیگ نیەدەێد ئمڕوو هەمیشەیی بوود.

شەفەق نیوز- واشنتۆن

مستەفا هاشم

قسەکەر سەربازی وەرین وەناو هاوپەیمان ناودەوڵەتی، مایلز کاگینز، وت، کە واشنتۆن تەقەلای جیاوەکردن عراق لە ئیران نیەێد، وەلی فتراق خەێدە بان کووتاییهاوردن وە هەژموون باڵە چەکدارەیل کە پاڵپشتی لە تارانەو کریەن لە دەیشت دەسەڵات دەوڵەت، وە دیاریکردن ئەوەگ ئەو قۆناغە کە تیەێدە دۊای کیشیانەو هێزەیل هاوپەیمان تاقیکردنیگ بوود ئەرا توانای بەغداد لەبان چەسپانن یاسا و پاراستن هاوبەشەیلی.

 لێدوانەیل کاگینز هاودەمە وەرد راگەیانن پێنتاگۆن، ئمڕوو چوارشەممە، 30 ئەیلول/ سێپتەمبەر 2026، لەباوەت کووتاییهاتن وە پرۆسەی "ئیرادەی رپ" لە عراق وە شیوەیگ فەرمی.

 وەزارەتەگە وت کە دەرچگن هێزەیل هاوپەیمان و ئامێرەیلی لە بنکەی ئاسمانی هەولێر نۊنەرایەتی کووتاییهاتن ئەرکە سەربازییەگەی کەێد، وە دووپاتکردن ئەوەگ وڵاتە یەکگرتگەیل و هاوبەشەیلی وەردەوام بوون لە پیشکەشکردن مەشق ئاراستەکریاگ و پاڵپشتی هەواڵگری ئەرا هێزەیل عراقی، کە سەرکردایەتی تەقەلایەیل ئەرا دابینکردن ئاسایش وڵاتەگە و وەدۊاکەفتن جیماگەیل داعش کەن.

 لە بەغداد، سەرۆک وەزیران، فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەیل، عەلی زەیدی، کووتاییهاتن ئەرک هاوپەیمانیی راگەیان ماوەی ئاهەنگیگ فەرمی کە فەرماندەی هێزەیلی و فەرماندە سەربازییە عراقییەیل ئامادەی بۊن، و دووپات کرد کە کووتاییهاتن ئەرکەگە کووتایی وە جەنگ دژ وە تیرۆر نیەتیەرێد، و هاوکاری ئەمنی وەرد دەوڵەتەیل هاوپەیمانی وەردەوام بوود، و وتیش: "هیچ چەکیگ لە دەیشت چەتر یاسا نییە، و هیچ هێزیگ لە دەیشت دامەزراوەیل دەوڵەت نییە".

 کاگینز لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: "بڕیار دەرچگن هێزەیل هاوپەیمانی وە رێککەفتن لە ناوەین بەغداد و واشنتۆن گیریاسە وەر، لەژیر سای ئاڵشتکاری لە سروشت ئەو هەڕەشە کە داعش نۊنەرایەتیی کەێد، دۊای ئەوەگ توانای خوەی لەبان کۆنترۆڵکردن رووبەرەیل فراوان لەدەس دا".

وەلی هەمیش باس ئەو زوورە   سیاسییەیلە کرد کە لایەنەیل سەر وە ئیران ئەنجامی دان ئەرا کووتاییهاوردن وە بویین سەربازی ئەمریکی.

 دۊنێد کە قۆناغ ئایندە پشت وە هاوبەشییگ ئەمنی دووانی دۊرومەودا بەسێد، کە لەناوی دەسمیەتی ئەمریکی وەردەوام بوود لەڕی مەشق و راوێژ و پرۆگرامەیل ئاڵوگۆڕ سەربازی، بی ئەوەگ خوازیار بوون هەمیشەیی یا نیمچە هەمیشەیی ئەرا هێزەیل ئەمریکی لەناو بنکە عراقییەیل بوود، کە بنکەیل هەرێم کوردستان لەناویانە.

وتیش کە وڵاتە یەکگرتگەیل، وەپەی مەزەنەی خوەی، فرەتر لە هەشت ملیار دۆلار لە مەشق و ئامێرەیل پیشکەش وە هێزە ئەمنییە عراقییەیل و پێشمەرگە کردگە، وە چەوەڕیکردن کەمەوبۊن پاڵپشتی راسەوخۆ و فراوانبۊن پشتبەسین وە پرۆگرامەیل دارایی و فرووشیاری سەربازی دەیشتەکی.

 دیاری کرد کە هاوکارییەگە شایەت پاڵپشتیکردن فڕۆکە جەنگییەیل "ئێف-16" و فڕۆکەیل گواستنەوە "سی-130 جی" لەخوەی بگرێد، وەرد دابینکردن ئامێرەیل ئەرا قایمکردن ئاسایش ناوخۆیی.

 ئی ئاڵشتبوینە پشت بەسێدە ئەو لەیەکفامستنە کە بەغداد و واشنتۆن لە ئەیلول/ سێپتەمبەر 2024 راگەیانیا ئەرا کووتاییهاوردن وە ئەرک هاوپەیمانی لەبان دوو گام، و چگن وەرەو پەیوەندییەیل ئەمنی دووانی.

 هاوپەیمانییەگە لە ساڵ 2014 دروس بۊ ئەرا پاڵپشتیکردن عراق لە نواگیریکردن داعش، وەرجە ئەوەگ کۆنترۆڵکردن ریخریایەگە کەمەو بوود و کار ئاڵشت بوود ئەرا وەدۊاکەفتن شانەیلی و بەرزەوکردن توانای هێزە ناوخۆییەیل.

لە ئاست پەیوەندی وەرد ئیران، کاگینز وت کە واشنتۆن، وەپەی خوەنستنی، داوا لە بەغداد نیەکێد سنوورەیلی وەرد هاوساگەی بوەسێد، و ئاگادارە لە دووانەیی پەیوەندییە کلتووری و ئایینییەیل لە ناوەین هەردگ وڵاتەگە، و وت کە فتراقی کەفێدە بان ئەوە کە وە هەژموون ئیرانی نەرێنی لەناو دامەزراوەیل دەوڵەت و سیاسەت عراقی وەسفی کرد، و لەبان چالاکییەیل گرووپە چەکدارەیل کە بەسریانەسە تاران.

 وە تایبەتی باس لە کەتیبەیل حزبوڵڵا کرد، وە توومەتبارکردن وە گلەوبۊن لە پەلامارەیل لەبان بارەگایەیل دیپلۆماسی و بنکەیەلیگ کە ئەمریکییەیل و کۆمپانیایل نەفتی لەناویانە.

 وتیش کە ملکەچکردن ئی گرووپەیلە ئەرا دەسەڵات دەوڵەت بوودە نواگیریکردن دۊرومەودا، چۊنکە هێزیان تەنیا لەبان خاوەندارێتی مووشەکەیل و فڕۆکە بیفڕۆکەوانەیل نەوەسیاگە.

دیاری کرد کە بڕیگ لە باڵەیل چگنەسە ناو قۊلی سیستەمە سیاسییەگە، و بەشداری لە هەڵوژاردنەیل کەن و وەڕێوەبەری کۆمپانیایل کەن لە کەرتەیل بیناسازی و خزمەتگوزارییەیل لۆجستیکی، و تەقەلا دەن ئەرا فراوانکردن هەژموون کۆمەڵایەتییان لەڕی باڵە سیاسییەیلیانەو.

وەپەی کاگینز، ئی بەرژەوەنییە تیکەڵبۊگەیلە چارەسەرکردن دۆسیەی چەک ئاڵووزتر کەێد لە گردەوکردن چەکەیل یا بەسانن بارەگا سەربازییەیل.

و لەیراو، وت کە دۊای 30 ئەیلول/ سێپتەمبەر رادەی پابەندبۊن باڵەیل ئەرا یاسا و رێنماییەیل زەیدی ئاشکرا کەێد، دۊای ئەوەگ بڕیگ لە گرووپە چەکدارەیل ئایندەی چەکەیلیان بەسنە وە کووتاییهاوردن وە بویین سەربازی ئەمریکی.

 زەیدی پلانیگ دیاری کردۊ کە وە ماوەیگ لە ئارامکردن دەس وەپی کەێد کە لەناوی باڵەیل لە پەلامارداین ئەرا ماوەی 90 رووژ وسن، و پرۆسەی رادەسکردن چەک وە دۊای تیەێد، لەبان ئەوەگ وە هاتن 30 حوزەیران/ یۆنیۆ 2027 تەواو بوود.

 کاگینز وریاداری دا لەوەگ وەردەوامبۊن دەسدریژییەیل لەبان بەرژەوەندییە ئەمریکی و ناودەوڵەتییەیل، یا لەبان هەرێم کوردستان و لایەنەیل سعودی، باڵەیل تویش لیکەفتەیل سەخت و وەڵامەیل یەکلاییکەر لەلایەن کۆشک چەرمگ و پێنتاگۆنەو کەێد.

د. ئەحمەد فاتح محمد 

ئاڵشتکاری دیجیتاڵی وەرەو سیستەم کارت نیشتمانی یەکگرتگ وەپەی یاسای شمارە (3) ئەرا ساڵ 2016 گامیگ بنەڕەتیە لە نووەکردن وەڕێوەبەرایەتی گشتی عراقی، ئەوەیش لەڕی تیکەڵکردن بەڵگەنامە چەسپیاگە بنەڕەتییەیل لەناو بەڵگەنامەیگ دیجیتاڵی بایۆمەتری یەکگرتگ، وەلی ئی ئاڵشتبوینە کە وە شیوەیگ پەییکەری پشت وە ئەرشیف کاغەزی ئەرا تومارەیل بار شارستانی بەسێدوە تایبەت تومارەیل سەرژماری ساڵ 1957—جاریگ ترەک یەکیگ لە ئاڵووزترین کیشە مافداری و یاساییەیل لە میژوو عراق هاوچەرخ واز کردەو، کە لە قەیران تومارە شارستانییەیل ئەرا چین کورد فەیلی دەرکەفێد، کە لەجیای ئەوەگ دیجیتاڵکردن بوودە ئامرازیگ ئەرا دادپەروەری ئی پێکهاتە و قەرەبووکردن زەرەده میژووییەیلی، راسگانی تەکنیکی نووەگە دا لە میراتیگ کەڵەکەبۊ لە بڕیارە کارگێڕییە جیاکارییەیلە، کە یەیش رێکارە رێکخستنییەیل ئاڵشت کرد ئەرا ریگرییگ ئاڵووز کە دەس دەێدە جەوهەر ماف لە هاووڵاتیبۊن و دانپیاداین وە کەسایەتی یاسایی.

 ریشە یاساییەیل ئی کارەساتە گلەوخوەێد ئەرا ئەو بڕیار ستەمکارانە کە لە ئەنجومەن سەرکردایەتی شۆڕش هەڵوەشیاگ شمارە (666) ئەرا ساڵ 1980 دەرچگ، کە پێگە یاساییەگە ئەرا سەدان هەزار لە کورد فەیلی رمان، ئەوەیش لەڕی زەفتکردن رەگەزنامەی عراقی لەلیان، و دەسگردن وەبان بەڵگەنامەیلیان، و دەرکردنیان وە زوورەملی، و وەپەی ئی بڕیارە فەرمانگەیل بار شارستانی وە شیوەیگ کارگێڕی دەس کردنە نیشانەکردن تومارەیلیان وە دەسەواژەیلیگ کۆتوبەندکەر جۊر مسەفەر (بارکریاگ)، یا تومار هەڵوەشیاگ، یا دانان نیشانەیل سڕکردن و سڕین لەناو تومارە بنەڕەتییەیل ساڵ 1957، و وەرد ئەوەگ دەستوور عراقی هەمیشەیی ئەرا ساڵ 2005 لە مادەی (18/چوارەم) و یاسای رەگەزنامەی عراقی کارپیکریاگ شمارە (26) ئەرا ساڵ 2006 وە ئاشکرا بڕیار هەڵوەشانن ئەو بڕیارە و گلەوداین رەگەزنامە ئەرا زەرەدمەنەیل دیاری کردنە، وەلی شوینەوار کارگێڕی ئەو سیاسەتەیلە وە تەواوی لە سیستەم بیرۆکراسی وەزارەت ناوخۆ پاکەو نەکریاگە، و وە دووارە وەدەسهاوردن مافەیل وە ملکەچبۊ مەنیەسەو ئەرا رێڕەوەیل ئاڵووز و ریکارەیل سەرد لە جیوەجیکردن.

 وەگەرد دەسوەپیکردن وە جیوەجیکردن یاسای کارت نیشتمانی شمارە (3) ئەرا ساڵ 2016، وەڕێوەبەرایەتی بار شارستانی و پاسپۆرت و نیشتەجیبۊن مەرج یەکسانبۊن داتایەیل ئەلیکترۆنی ئەرا داواکار کارتەگە وەرد تومارە نویسینگەگەی لەناو تومارە کاغەزییەگەی سەرژمار 1957 دانا، و لێرە کورد فەیلی تۊش چەن  ریگرییەیل کارگێڕی و یاسایی ئاڵووز هاتن کە دیارترینیان مەنن هەزاران تومارە کە نیشانەیل سڕکردن ئەمنی و کارگێڕی هەڵگردنە کە گلەوخوەن ئەرا سەردەم گوزەشتە بی ئەوەگ وە شیوەیگ ناوەندی لابچن، کە ئیەیش هیشت  فەرمانبەرەیل 

 ریگری لە دەرکردن کارتەگە بکەن و مامەڵەیل وەرەو فەرمانگەیل هۊردبینی و هەواڵگری لە رییگ رۆتینی بخەنە کار کە ئەرا چەن مانگ یا چەن ساڵیگ دریژە کیشێد، بیجگە ئەوەیش، تویشهاتن پەڕەیل تومارەیل 1957 لە بڕیگ لە فەرمانگەیل (جۊر فەرمانگەی بار رەسافە و ناوچە سنوورییەیل لە خانەقین و مەنەلی و بەدرە) ئەرا خەراوبۊن یا سڕین ئەنقەست اە پرۆسەیل دەرکردن، کە هاووڵاتییەگە ناچار کەێد بچوودە ناو داوا یاساییەیل سەخت ئەرا راسەوکردن یا وازکردن تومارەیل جیگر، لەبان ئیەیش، گلەوخواردگەیل لە دەیشت وڵاتوە تایبەت ئەوانە کە لە ئیران لەداڵگ بۊنە لە نەوەی دۊەم و سێیەم تویش قەیرانیگ یاسایی تیەن لە یەکسانکردن بەڵگەنامەیل لەداڵگبۊن و گریەبەسەیل ماڕەبڕین کە لە دەیشت عراق دەرچگنە وەرد تومارە رەسەنەیل باوەگ و باپیرەیلیان، کە ئی کاریشە کەفێدە وەر زنجیرەیگ لە پەسەنکردن و تاقیکردنەوەیل رەچەڵەک و پەنجەموور  و کلکردنەیل سەخت ئەرا دادگایەیل بار کەسی.

 وسانن کارکردن وە بەڵگەنامە کاغەزییە کۊنەیل و دیاریکردن مامەڵەیل وە کارت نیشتمانی بۊە مدوو گڵووڵەی تەواویگ لە ژیان چین فراوانیگ لە کوردەیل فەیلی. لە نەتۊنستن دەرکردن کارتە یەکگرتگەگە هاووڵاتییەگە بیبەش کەێد لە وەدیهاوردن مافە بنەڕەتییەیلی جۊر پەکخستن ماف خاوەنداریەتی داشت و ماڵ، و بیبەشبۊن لە دامەزرانن لە فەرمانبەریە گشتییەیل، و نەتۊنستن لە جیگیرکردن گریەبەستەیل مارەبڕین وە شیوەیگ یاسایی و ئەوەگ لەدۊای تیەێد لە لەداڵگبۊن مناڵەیل کە وە شیوەیگ فەرمی تومار نەکریانە، بیجگە بیبەشبۊن لە شایستەیل توڕ پاراستن کۆمەڵایەتی و پاسپۆرتەیل، ئی راسیە هەزاران خیزان لە رەوشیگ دانێد کە لە روی یاساییەو وە "نەوین رەگەزنامەی واقیعی" وەسف کریەێد، چۊنکە تاکەگە وە شیوەیگ تیۆری ماف رەگەزنامە لە دەق دەستووری هەڵگرێد، وەلی لە پیادەکردنی وە شیوەیگ کرداری و کارگێڕی بیبەش کریەێد ئەوەیش وە مدوو نەتۊنستن سیستەم رێکخستنییەگە لە لەخوەیگردن تایبەتمەندی مەزڵومیەت میژووییەگەی.

 ئەرا چارەسەرکردن ئی قەیرانە بایەسە رێکارەیل یەکلاییکەر بگیرێدە وەر. یەکەمینیان دەرکردن رێنماییەیل جیوەجیکردن کە بەسریاگ بوود وە یاسای کارت نیشتمانی و وەزارەت ناوخۆ پابەند بکەێد وە سڕین گشت نیشانە جیاکارییە کۊنەیل وە شیوەیگ ناوەندی و ئۆتۆماتیکی بی ئەوەگ باری بخرێدە بان شان هاووڵاتییەگە، وە پشت بەسین وە بڕیارەیل دادگای تاوانەیل باڵای عراقی کە ئی رێکارەیلە وە تاوانەیل قڕکردن وەکۆمەڵ لەقەڵەم دا. و دۊمیان دروسکردن دەسەیل کارگێڕی و دادوەری هاوبەش وە دەسەڵاتەیل فراوان لەناو فەرمانگەیل بار شارستانی کە کار وە فەیلی دیرن ئەرا یەکلاکردن داوایەیل دروسی تومارەیل و جیگیرکردن رەچەڵەک وە شیوەیگ مەیدانی، و سێیەمیان ئاسانکردن رێکارەیل پەسەنکردن بەڵگەنامەیل دەیشت وڵات، و ئاڵشتکردن بار چەسپانن ناسنامە لەبان شان هاووڵاتی قوربانی ئەرا بان شان دەوڵەت و دامەزراوە ئەرشیفییەیلی.

ئاڵشتبوین وەرەو ئۆتۆماتیکیکردن بەڵگەنامە شارستانییەیل نابایەس چەوپووشی لە شایستەیل دادپەروەری گواستنەوەیی بکەێد. هاووڵاتیبۊن جیاوازییگ نییە کە بیرۆکراسی کارگێڕی بەخشێدەی، بەڵکم مافێگ رەسەنە کە دەستوور دیاریی کردگە. کووتاییهاوردن وە قەیران تومارە شارستانییەیل و ئاسانکاری وەدەسهاوردن کارت نیشتمانی ئەرا کورد فەیلی نۊنەرایەتی پێوەر راسگانی سەرکەفتن پرۆژەی دەوڵەت کەێد لە رەدکردن میراتەیل گوزەشتە، و چگن لە قۆناغ دانپیاداین تیۆری وە مافەیل ئەرا قۆناغ وەهێزکردن کارگێڕی و یاسایی راسگانی ئەرا گشت هاووڵاتییەیل بی جیاوازی.

فۆئاد رەوەند

وەگەرد دەسوەپیکردن خولیگ ترەک لە جەنگ لە وەهار 1974، لە ناوەین سوپای شۆڕشگێڕەیل کوردستان وە سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی (1903- 1979) و سوپای کۆمار عراقی وە سەرۆکایەتی ئەحمەد حەسەن بەکر (1914- 1982)، فڕۆکە جەنگییەیل سەر وە هێز ئاسمانی عراقی، وە دەسمیەتی سەدان شارەزا و فڕۆکەوانەیل پەیمان وارشۆ و یەکێتی سۆڤیەت وە تایبەت، پەلامار خەسیگ لەبان فرەی شار و ئاواییەیل ناوچە ئازادکریاگەیل لەلایەن شۆڕش ئەیلول ئەنجام دان، و هیچ چشتیگ لە پرۆسەیلیان نەوەخشین، و من کوشیان بڕیگ لە مەردم مەدەنی بیتاوان لە کوشتار پیەڵ گەڵاڵە و چۆمان وەچەو خوەم دیم.

 قەزای چۆمان لە سەرەتا بۊە پەناگەیگ ئەرا گردەوبۊن ئاوارەیل لە قەزای رواندز و دەورگردی، چۊنکە تۊش بوردومان تووپخانەی هێزە هشکانییەیل عراقی هاتۊد.

 من ئەو وەختە خوەم چۊ وەرپرسیگ لە یەکێتی خوەنەوارەیل کوردستان لە چۆمان لەقەڵەم دام و دەسمیەتیدان ئی ئاوارەیلە بەشیگ بۊ لە ئەرکەیلم، تەنانەت من گاڵ داڵگم دام تا بەشیگ لە خوەرت4 خیزانەگە بەێدە ئی ئاوارەیلە، و ئیمە لە ماڵمان ژیایمن کە سێ ژوور داشت، و ژن یەکیگ لە پێشمەرگەیل کەرکووک، و خیزانیگ لە رواندز لەناوی نیشتەجی بۊن.

 لە ناوەین خوەنەوارەیل چۆمان دەس کردمە گردەوکردن پەرتووکەیل پرۆگرام مەکتەو، چۊنکە دەرفەت ئەرا فرەی ئاوارەیل رواندز نەۊ تا هەوەجە بنەڕەتییەیل ژیان و مەکتەو ئەرا مناڵەیلیان وەرد خوەیان بارن، و ئەو پەرتووکەیلە کە گردەو کریانەو تەرخان بۊن ئەرایان.

وەلی دۊای چەن هەفتەیگ، ئیمە خەڵک چۆمان ناچار بۊمن لەژیر گورزە خەسەگە، لە سەرەتا وەرەو ئاواییەیل دەورگرد ناوچەی حاجی ئۆمەران ئاوارە بویمن، و دۊاتر کووچکردن وەرەو شانشین ئیرانی.

لە چۆمان من وەرپرس دەسەی رێکخستنەیل چۆمان لە یەکێتی خوەنەوارەیل کوردستان بۊم، و لە ناوەین خوەنەوارەیل چۊ کەسایەتییگ رووشنهویری  چالاک تەماشام کریا، و ئیمە لە کەمپ پەنابەرەیل زێوە لە ناوچەی مەرگەوەڕ نزیک لە شار ورمێ نیشتەجی کریایمن، و ئەو وەختە هەس وە وەرپرسیاریەتی جاریگ ترەک داگیرم کرد.

 بەشیگ لە ئەندامەیل رێکخستنەیل چۆمان هەمیش لە زێوە نیشتەجی بۊن، و یەیش ئاسانکاری لە بڕیارداین و کارکردن کرد، وە تایبەت وە مدوو پاڵپشتی و دەسمیەتی لەلایەن دوو خوەنەوار کە ئەوانیش عەباس نووری فەیلی و عیزەدین عەبدولعەزیز ناوپردانی بۊن، ئی دوو کەسە وە گشت هێزیانەو پاڵپشتی هەر بڕیاریگ کردن کە دەری کردیام.

کەمپەگە لە چوار کەرت بوی، و ئیمە لە کەرت یەکەم نیشتەجی کریایمن، و سەربازەیل ئیرانی وەرجەیە چوارسەد چادر سەربازی بۊچگ و کۊنە هەڵداۊن، و وەرد شەپۆل ئاوارەیل جەنگ دەس لەو ئەرکە کیشانەو،  و تەنیا وە دانان خوازینەیل چادرەیل وە شیوەیگ رێک و پێک کار  کردن، و سەربازیگ کرماشانی دووس وەناو فەرهاد ئەرامان وت: من فێردان کەم چۊ چادرەیل هەڵدەین.

فرەی پەنابەرەیل لە خیزانەیل پێشمەرگە بۊن، و شمارەیگ کەم لە پیاوەیل لەناویان بۊ، و ژنەیل لە ژیانیان هەرگیز جۊر ئی چادرەیلە هەڵنەیاۊن، و بڕیگیش لە ژنەیل لە ناوچەی باڵەکایتی تەقەلای دروسکردن کووخ (کەپەر) دان، وەلی چگن وە دەیشت لە کەمپەگە ئەرامان قەیەغە بۊ، و پەیاکردن چوو و پەل دارەیل کاریگ فرە سەخت بۊ، چۊنکە وە جۊریگ رەفتار وەردمان کردن جۊر ئەوەگ وەرد سەربازە دیلەیل کەن.

 لە سەرچەوەی ئەرک خوەم لە یەکێتی خوەنەوارەیل کوردستان (وەرجەیە کەمپە تاوسانیەیل لە ئاوایی ناوپردان دۊم)، لە سەرەتا دەس کردمە گردەوکردن شمارەیگ لە خوەنەوارەیل، لە یەکەمین گردەوبۊنمان بڕیار دروسکردن دەسەی ریبەرەیل تەندروسی دایمن، و ئەرکەیلمان لەی خاڵەیلە کوڵەو بۊن:

1- هەڵداین چادر ئەرا ئەو کەسەیلە کە تازە رەسینە زێوە.

2- پاکەوکردن دەورگرد چادرەیل لە گەناڵخە و زواڵە.

3- خاسەوکردن چاڵئاوەیل ( زۊ خەراو بۊن، و خاسەوکردنیان وە تەقەلای بەڕێز عەزیز عەلی فەیلی بۊ کە برای سەرکردە لە پارتی دیموکرات عەبدولحسێن عەلی عەلوش ناسریاگ وە "عەبدولحسێن فەیلی (1932- 2015)"یە، و بەڕێز عەزیز فەیلی شارەزایگ بۊ لە خاسەوکردن ماشین (فیتەر) و بڕین و ئاسنگەری).

4- ئیمە ماوەی شەو بۊمنە پاسەوان، تەنانەت وشەی نهێنی شەویش دیاری کردیمن.

5- هەڵوژاردن سەرپەرشتیارەیل لەبان بەشەوکردن خوەراک (بڕیگ لە خواردەمەنییەیل لەلایەن ریخریاگ شمشیر و خۆر سوور ئیرانی دابین کریان) و هەر سەرپەرشتیاریگ وەرپرس بۊ لە 20 چادر.

6- توومارکردن ناو خوەنەوارەیل ئەرا پەیوەندیکردن وە مەکتەوەیل.

وە راسی ناو دەسەگەی ئیمە وەرد ئەو ئەرکەیلە کە جیوەجیان کردیمن یەکسان نەۊ، وەلی یە ئەوە بۊ کە لە بڕیگ کوڕ و گەنج چەوەڕی کردن، و جی باسە، کە رەوش تەندروسی لە کەمپ زێوە گەن بۊ، و خیزانەیل لە کەمئاوی پاک نائارام بۊن، و دۊای دانان قایمقام زێوە وە کەمی بیماری (زەردە) و دیزانتری لە ناوەین پەنابەرەیل بڵاو بۊ و خوەمیش یەکیگ لە تۊشبۊەیل بۊم، و لێرە پرسیاریگ دەرکەفێد، ئەگەر ئیمە ئەو وەختە گرنگی وە ئی کاروبارەیلە نەیاۊمن، چە رۊ دایاد؟

ئی ئەرکە ئەرا ماوەی دوو مانگ وەردەوام بۊ تا قایمقام و دەسەی کارگێڕی کەمپ زێوە لەلایەن مەکتەب جیوەجیکار شۆڕش ئەیلولەو دیاری کریان، کە مەکتەوەیل و خەسەخانە و پاسەوانە ناوخۆییەیل لەناویان بۊ، و وەرد دەسوەکاربۊن قایمقام. بەڕێز ئازاد محەمەد عەلی ئاغا رواندزی ناسریاگ وە "ئازاد جوندیانی" دەسەی ناوچەی زێوە ئەرا یەکێتی خوەنەوارەیل کوردستان دروس کریا، کە من بۊمە ئەندام لەتی و وەرپرس مەکتەو ناوەندی زەمناکۆ.

جی باسە، کە بەڕێز ئازاد جوندیانی، لەوەختیگ چالاکیمان لە دەسەی ریبەرەیل تەندروسی دی تەنیا لە پیشکەشکردن ئاموژگاری و رێنماییەیل ئەرامان کاری بوی، و هەرگیز دەسوەردان لە کاروبارەیلمان نەکرد، هەرچەن لە روی رێکخستنەو وەرپرس زۊنەمان بۊ، وەلی ئەرام چۊ برای گەورەیگ بۊ (تەنانەت لە ساڵەیل دۊایی، لەوەختیگ هەر یەکیگمان لە ناو رێکخستنیگ سیاسی جیاواز کار کردیمن ئی خوەشەویسی و رێزە لە ناوەینمان جۊر جاران مەنەو)، و لە روی ئەزموونەو لە بان ئیمە بۊ و دوو برا داشت کە وە گشت هێزیگ دەسمیەتیمان دان.

 گونجیاگە کە دیاری بکەیمن کە ئیمە لە فرەی ئیوارەیل لەلای بەڕێز ئازاد جوندیانی گردەو بۊایمن و وە قسەیلی ورە لەناومان بەرزەو کرد، تەنانەت لە فرە وەخت نان نیمەڕوو لەبان سفرەی ئەوان خواردیایمن، و خوەی وەخوەی، ئەرامان وتیاد کە بایەسە پاسەوانە شەوانەییەیل لەبان وشەی نهێنی شەو رێک بکەفن، و بایەسە هەر ئیوارەیگ گردەو بویمن و لیستیگ لە پاسەوانەیل توومار بکەیمن و وشەی نهێنی شەو و سەعاتەیل ئێشکگری هەر پاسەوانیگ دیاری بکەیمن، و یەکەم وشەی نهێنی ئەرا شەو "هندرین" بۊ کە ئەوەگ پیشنیاری کرد بەڕێز ئازاد جوندیانی بۊ، تەنانەت من وەرجە ژنخوازینم ناو هندرین ئەرا یەکەمین کوڕم هەڵوژاردۊم وەلی ئی هەڵوژاردنە لەوەر مدووەیل ترەک سەر نەگرد.

 وە گرنگ دۊنم کە ئەرا خوەنەوار وەڕێز ناو بڕیگ لە دامەزرێنەرەیل دەسەگە دیاری بکەم: فۆئاد رەوەند نویسەر ئی دێڕەیلە، چۊ دامەزرێنەر و وەرپرس دەسەی ریبەرەیل تەندروسی، و یەیش ئەندامەیل دەسەگە بۊن:

1- عەباس نووری فەیلی

2- عیزەدین مەلا عەزیز ناوپردانی (کەسایەتی ناسریاگ و رووشنهویر لە ناوچەی باڵکایەتی، و ئیسە لە چۆمان ژیەێد)

3- رەحمەتی پشتیوان عەبدولوەهاب ئاغا رواندزی (1957-2018)، (باوگ کاک پشتیوان لە دامەزرێنەرەیل پارت دیموکرات کورد-عراق لە ساڵ 1946 لە شار مەهاباد بۊ)

4- فەیلی عەبدولوەهاب ئاغا رواندزی (خاوەن چاپخانەی هێڤی لە شار هەولێر و پێشمەرگەی دێرین، باوک بەڕێز فەیلی لە دامەزرێنەرەیل پارت دیموکرات کورد-عراق لە ساڵ 1946 لە شار مەهاباد بۊ)

5- خاتوون فاتمە جارلڵڵا فەیلی (لە خەڵک کووتە و خوەشک مامۆستا و راگەیاننکار ئیسماعیل جارلڵڵا فەیلییە)

6- شەهید فەرهاد ئەحمەد بۆرە (1958-2004) (پارێزەر و وەرزشکار و لە خەڵک قەزای رواندز بۊ، لە کارەسات یەک شوبات 2004 لە بارەگای لیژنەی لق دۊم هەولێر سەر وە پارت دیموکرات کوردستان وە دەس ریخریاگ قاعیدەی تیرۆریستی شەهید بۊ)

7- شەهید جەمال جەلال ( خەڵک خانەقین و لەلایەن دەزگای ساڤاک لە ساڵ 1977 لە سەردەم محمد رەزا شا وە مدوو چالاکییە سیاسییەیلی سەرنقوم کریا)

8- شەهید سەڵاح حەسەن فەیلی (واز لە خوەنستن هاورد و چگە ناو رزەیل پێشمەرگە و لە بەرەی رواندز شەهید بۊ و لە قەورسان حاجی ئۆمەران نریا)

9- خاتوون شوکریە نووری فەیلی (هاوسەر شەهید ئەحمەد بارانی، شەهیدەگە لە خەڵک مەنەلی بۊ و پێشمەرگەی پۆل بێسەلک بۊ، ئەویش لە قەورسان حاجی ئۆمەران نریا)

10- ئیبراهیم خەلیل (ئیسە خانەنشینە و لە هەولێر ژیەێد)

11- تەڵعەت محەمەد یابە ( خەڵک هەولێر)

12- عەبدولمونعیم فەیلی (ئەرا چەن رووژیگ وەردمان بۊ، و واز لە خوەنستن هاورد و بۊە پێشمەرگە)

13- سەڵاح محەمەد ئەمین زەندی.

وە راسی ئیمە فرەتر لەی شمارەی بانە بۊمن، وەلی دۊای رەدبۊن 52 ساڵ لەبان دروسکردن دەسەی ریبەرەیل تەندروسی، هۊرم دەسمیەتی نیەێد لەی بوارە، و جێ باسە کە یە بەشیگ کەمە لە چالاکییەیل ئیمەی پەنابەر لە کەمپ زێوە ماوەی ساڵەیل 1974-1975 لە ئیران لە سەردەم شا. وە راسی کەسەیل ترەک هەۊن کە بەشداری لە کەمپ زێوە داشتن وە دروسکردن تیم تووپان و تیپ مۆسیقا و سروود، و پەرتووکخانە و وانەیل مەشق مۆسیقایی.

عەلی حسێن فەیلی / عێراق پێویستی بە پێناسەکردنەوەیەکی بنەڕەتیی بۆ فەرمانڕەوایی هەیە.  ناکرێت بە هەمان ئەو ئامراز و عەقڵیەتەی قەیرانەکانی خولقاندووە و تا نهو  کۆمەڵگە باجی زۆر قەرەبوونکراوی بۆ داوە بچیتە ناو جەنگی قەیرانەکانەوە.

وڵاتان پێش ئەوەی لە مەیدانی ململانێی سەربازی یاخود داڕمانی لەناکاوی سیاسی بڕوخێن، لەناو بیرۆکراسیی ڕۆژانە و سەرقاڵبوون بە کردە نمایشییە بێ‌بنەماکاندا هەرەس دێنن. ئەوەی ئەمڕۆ لە ڕەهەندە جیاوازەکانی ژیانی گشتیدا لە عێراق دەیبینین، ناکارامەیییەکی ئاسایی یان کەمئەزموونیی تەکنیكی نییە، بەڵکو گەیشتنە بە قۆناغی هەوڵدانی بەردەوامی دەسەڵات بۆ پەردە پۆشی و بەلارێدا بردن لە وڵاتێكدا کە خۆیان پێشتر متمانە وهێماکانی ژیانیان تیایدا  كاول كردووە. 

ئەم بەستێنە شوومە لە هەموو سێکتەرەکاندا بەڕوونی دیارە. لە پەروەردەدا؛  ڕاگەیاندنی کردنەوەی دەرگای قوتابخانەکان بێ بنیات نان و نوێکردنەوەی ژێرخان، تەنیا پەردەپۆشکردنی کەمی هەزاران بینای خوێندن و فەرامۆشکردنی قوتابخانە دوو شەفتی و سێ شەفتییەکانە. بەرپرسان، کوالیتی خوێندن و ئاسایشی قوتابی دەکەنە قوربانیی ئامارسازی و تقویمی خوێندن. هەمان لۆژیک بەسەر سیستەمی تەندروستیشدا زاڵە. نەخۆشخانە دەوڵەتییەکان لە کەلاوەی چۆڵکراو دەچن؛ نە دەرمانی پێویست هەیە و نە ئامێری سەرەتایی. نەبوونی خزمەتگوزاریی پزیشکی ، نەخۆش دەنێرێتە باوەشی کەرتی تایبەتی گرانبەها، لە کاتێکدا بودجە لە گەندەڵیدا بەهەدەر دەدرێت.

بەدڵنیایی  ئەم داڕمانە لە بێدەسەڵاتی نییە، بەڵکو تێکدانی بەئەنقەستە. لایەنی تێكدەر بە هەڵە کەرتی گشتی ئیفلیج ناکات، بەڵکو کاولکردنی قوتابخانە و نەخۆشخانەی دەوڵەت، مەرجی سەرەکی گەشەکردنی رەهای كەرتی  تایبەتە. 

تا زانکۆی دایک و نەخۆشخانەی میری وەک زبڵخانەی لێ نەیەت، بازاڕی بڕوانامەفڕۆشی و نەخۆشخانە بازرگانییەکانی بە ناو ئەهلی گەرم نابێت. لەو شوێنەی دامەزراندنی دەوڵەتی بووەتە پاوانی مەحسوبیەت ، ئەنجامەکەی بێجگە لە کەڵەکەبوونی ملیۆنان دەرچووی بێئومێد، فرۆشتنی دەرفەتەکانی کار و کۆچی سەرمایەی مرۆیی هیچی تر نییە.

لەم وڵاتەدا، پاشاگەردانی و سیستەمی ناكارای  بۆ ئەوەیە خەڵک سەرقاڵ بكات .  

لەم حەشارگە ئارامەی گەندەڵی و لە ناو سنوورە بێ سنوورەکاندا، ماددەی هۆشبەر بووەتە هەڕەشەیەك  کە بە بێدەنگی جیا لە جەستەی گەنجان ،   داهاتووی نیشتمان دەڕزێنێ.  لە کەشێکی ئاوادا ، كردنەوەی دەرگای قوتابخانەكان بۆ ساڵی نوێی خوێندن یان بەڕێوەبردنی هەر بۆنەیەکی تر، تەنیا ڕازاندنەوەی کارەساتەکانە، نە نوێکردنەوەی ژێرخانە داڕماوەکان.

شەفەق نیوز- واشنتۆن/ مستەفا هاشم

شیەوکەر لە پەیمانگای واشنتۆن و وەرپرس وەرین لە ئەنجومەن ئاسایش نەتەوەیی ئەمریکی، ئەندرۆ تابلەر، ئمڕوو یەکشەممە، دووپات کرد کە ئاییندەی پەیوەندییەیل ناوەین بەغداد و واشنتۆن وەرەو دروسکردن پەیوەندییگ ستراتیژی و دوولایەنەی راسەوخۆ چوود، و دووپاتیش کرد لەبان ئەوەگ کە ئارامی عراق و توانای لەبان کۆنترۆڵکردن خاکەگەی هوکاریگ بنەڕەتیە ئەرا وەردەوامبۊن ئی هاوبەشییە.

 تابلەر، لە دیداریگ تایبەت وەرد ئاژانس شەفەق نیوز، وت، وڵاتە یەکگرتگەیل "هەوەجە وە پەیوەندییگ ستراتیژی وەرد عراق دیرێد"، و دیاری کرد کە سەختیەگە پەیوەندی دیرێد وە توانای حکومەت عراقی ئەرا وەدیهاوردن سەقامگیری و کارکردن وەرد واشنتۆن ئەرا کەمەوکردن دەسەڵات ئیرانی، و هیشتن ریخریاگ داعش وە لاوازی و وەدیهاوردن بەرژەوەندییە هاوبەشەیل.

وتیش کە بۊین حکومەتیگ عراقی کە تەقلا ئەرا ئی بەرژەوەندییەیلە نەیەێد، چ لە بەغداد یا واشنتۆن، شایەت بوودە مدوو خەراوبۊن پەیوەندییەیل، وەلی وەیجۊرە دوینێد کە پەیوەندییەگە "لە وەخت ئیسە وە خاسی مینێد".

لە ناوەین هاوسا و هیزە هەرێمییەیل

 لەباوەت ئەگەر ئەوەگ پەیوەندییە ئابوورییەیل عراق وەرد ئیران و تورکیا و رووسیا و چین گەرمتر بوود دۊای کشیانەو ئەمریکی، تابلەر وت کە عراق "وڵاتیگە جەهان دەورەی دایە"، و سروشتییە کە پەیوەندییەیل تونیگ وەرد گشت لایگ دروس بکەێد.

وەلی دیاری کرد کە ناسکترین رخەیل لای واشنتۆن پەیوەندی وە ئیران و بەرزەوبۊن تونڕەوی ئیسلامی چۊ داعش دیرێد، و هوشیاری دا لەوەگ نزیکەوبۊن عراق وە شیوەیگ فرە لە ئیران خەێدەی وەرانوەر "کیشەیل ئاییندەیی وەرد واشنتۆن"، و ئومید خوەی نشان دا ئەرا وەردەوامبۊن حکومەت عراقی لە هاوسەنگکردن ئی بەرژەوەندییەیلە.

کوردستان دۊای کیشیان

 لەباوەت شوینەوار کشیانەو ئەمریکی لەبان هەرێم کوردستان، تابلەر وت کە کارەیل "سەختتر بوون" لەوەر ئەوەگ هەرێم کوردستان هاوبەشیگ فرە نزیکە ئەرا وڵاتە یەکگرتگەیل، وەلی لە خود وەختەگە دووپات کرد لەبان ئەوەگ هیزە کوردییەیل لە خاسترینم لەڕوی مەشقپیداین لەناو عراق.

 وەرپرسە ئەمریکییەگە، داوا لە حکومەت عراقی کرد بنووڕێدە ئی هیزەیلە چۊ "هاوپەیمانیگ قایم و بنەڕەتی" لە رۊوەڕۊبۊن تونڕەوی و هیشتن دەسەڵات ئیرانی وە دۊری.

ئاسایش نەفت و لۊلەیل

 لەباوەت رەوانەی نەفت عراقی، و وە تایبەت وەرد گەورابۊن رۆڵی چۊ رێڕەویگ جیگر ئەرا هەناردەکردن نەفت کەنداو لەڕی کڕەیل لۊلە، تابلەر وەیجۊرە دی کە لۊلەیل نۊنەرایەتی هوکاریگ کەن ئەرا رەدبۊن لە گەروو هورمز، وەلی یەیش هەوەجە وە ئامادەکارییەیل ئەمنی تونیگ دیرێد.

 وتیش کە "نییەکرێد میلیشیای چەکدار بڵاو بوون و کۆنترۆڵ جومگەیل دەوڵەت بکەن و چەوەڕی ئەوە بکەید کە کارەیل خەراوکاری رۊ نەیەن، و کەسیگ بەرهەمکاری لەی پرۆژەیلە نیەکەێد تا ئاسایش قایم و ئارام نەوود، و وە ئەوەیش هەژماری کرد کە وەدیهاوردن یە وە سەخت دەرکەفێد لە سای ئامادەنەۊن باڵەیل ئەرا دانان چەکەیلیان، وەپەی مەزەنەی خوەی.

دانان چەک و چارەسەر بنەڕەتی

 لەباوەت چارەسەرەگە، تابلەر، دووپات کرد لەبان گرنگی پەیاکردن سەرکردایەتییگ عراقی کە چارەسەریگ بنەڕەتی دابنەێد ئەرا کیشەی چەک لە دەیشت کۆنترۆڵ دەوڵەت، نەگ تەنیا رێککەفتنیگ وەختی.

 دیاری کرد کە وسانن پەلامارەیل ئەرا ماوەیگ وەختی هاوەخت وەرد دروسکردن ژیرخانیگ چۊ کڕەیل لۊلە ریگری لە ئەگەر ئامانجگردنیان لە ئاییندە نیەکەێد، یا دەرکەفتن گرووپەیل ترەک، و داوا کرد ئەرا خستنە ژیر کۆنترۆڵ حکومەتیگ یەکگرتگ ئەرا گشت چەکەیل، یا پارێزگاریکردن لە هیزەیل ئەمنی تون و ناوخۆیی کە نۊنەرایەتی هەمەجۊری عراقی بکەن ئەرا مسۆگەرکردن ئارامی.

گلەوخواردن هیزەیل ئەمریکی

 لەباوەت ئەگەر گلەوخواردن هیزەیل ئەمریکی ئەرا عراق لە رەوش خەراوبۊن رەوش ئەمنی لە ئاییندە، تابلەر وت کە ئەوە "چەوەڕیکریاگە"، وەلی گومان خوەی نشان دا لە رۊداینی لەبان هەردگ مەودای کوڵ یا دریژماوە.

 لەباوەت توانای هیزەیل عراقی لەبان پاراستن ئاسایش وە تەنیا، وت کە یە شایەتە ئەگەر هەماهەنگی و مەشقپیداین وەرد وڵاتە یەکگرتگەیل دۊای کیشیانی وەردەوام بوود، و هوشیاری دا لەوەگ پشتگووشخستن یە یا رۊداین ناکۆکییەیل سیاسی ناوخۆیی شایەت رەوش ئەمنی بخەێدە وەرانوەر رخ.

دۊای هاوپەیمانی ناودەوڵەتی

 لەباوەت بانان هاوبەشی ئەمنی لە ناوەین عراق و وڵاتە یەکگرتگەیل دۊای کووتاییهاتن ئەرک هاوپەیمانی ناودەوڵەتی، تابلەر ئەگەر "پەیوەندییگ دوولایەنەی راسەوخۆ لە ناوەین هەردگ وڵاتەگە" خستە وەرین.

وتیش کە گرنگترین پرسیار خوەی دوینێد لە شوینەوار کووتاییهاتن ئۆپەراسیۆن "ئیرادەی پۆڵاین" لەبان توانای وڵاتە یەکگرتگەیل لەبان چەودیاریکردن ریخریاگ داعش و هیشتنی وە لاوازی،  وتیش هیزە کوردییەیل لە شان وڵاتە یەکگرتگەیل لە هەرێم کوردستان و باکوور سوریا ماوەی گشت پەلامارەگە لە دژ ریخریایەگە جەنگینە.

و پرسیار کرد لەباوەت ئەو شیوە کە واشنتۆن لە ئاییندە پشت وەپی بەسێد ئەرا کارکردن وەرد هیزە کوردییەیل دۊای کووتاییهاتن ئەرک هاوپەیمانیەگە.

 لەباوەت ئەگەر مەنن هیزەیل ئەمریکی لەناو باڵیۆزخانە یا کونسوڵگەری، تابلەر کووتایی وە قسەیلی هاورد وە وتنیگ کە بڕیگ لە هیزەیل مینن ئەرا پاراستن باڵیۆزخانە و کونسوڵگەرییەگە، وە ئەوەیش هەژماری کرد کە یە چشتیگ ئاساییە، وەلی دیاری کرد کە ئەو شمارە گەوراگانە کە ماوەی جەنگەگە و دۊای ئەوە بۊن وە تەواوی کیشیەنەو.

ماجد سورەمیری

لە رووژیگ چۊ ئی دوو رووژەیل گوزەشتە، یاد فەرهەنگی عراقی و کوردی کەسایەتییگ داهێنەر بیوینە تیەرێدەو هۊریگ کە سەرکەفتگ بۊ لە ملکەچکردن وشە و هونەر ئەرا خزمەتکردن پرسەیل ناسنامە و ئازادی، ئەوەیش شاعیر و ئەڵگەردانکار و نویسەر دیار کوردی محمد بەدری (1937 - 2006)ـە، بەدری تەنیا شاعیریگ نەۊ دەق بنویسێد، بەڵکم پیەڵیگ هۊری و فەرهەنگی بۊ لە ناوەین دوو زوان و دوو نەتەوە، و هەڵگر دەردەیل چینیگ رەسەن بۊ کە ناڵان وەدەس پەراویزخستن و دەرکردن، کە ئەوانیش کوردە فەیلییەیلن.

ناسنامەگەی ئۊشێد کە ناوە تەواوەگەی محمد نووری جاسم بەدرییە و لە ساڵ 1937 لە قەزای بەدرە لە پارێزگای واسط لەداڵگ بۊە، و هوشیاریی لەبان هەمەجۊری فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی دەورگردی واز بۊ کە کورد و عەرەب لە پێکهاتەیل مەزهەبی و کۆمەڵایەتی و ئاراستە سیاسییە جیاجیاگان لەخوەی گرێد، و رەسیە ئەرا بەغداد ئەرا تەواوکردن خوەنەواریی، کە بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە دەروینناسی لە کۆلێژ ئاداب لە زانکۆی موستەنسریە لە ساڵ 1977 وەدەس هاورد.

 ئی پسپۆڕی ئەکادیمییە قۊلاییگ ئادەمیزادی و ئاسوویگ شیکاری دا وە بەدری کە وە ئاشکرا دەرکەفێد لە رەفتارکردنی وەرد کەسایەتییە ئەدەبییەیل و لە بیناسازی دیدگایی ئەرا شعر.

 ئەزموون ئەدەبی محمد بەدری وە یەکیگ لە دەوڵەمەنترین ئەزموونە دوولایەنەیل لە عراق هەژمار کریەێد؛ کە کتاوخانەی عەرەبی و کوردی دەوڵەمەن کرد وە فرەتر لە 17 پەرتووک کە بەشەو بۊنە لە ناوەین دیوانەیل شیعر، و لێکۆڵینەوەیل رەخنەیی، و ئەڵگەردانەیل.

 بەدری تەنیا وە نویسین وە زوان داڵگی خوەی رازی نەۊ، بەڵکم ئەرکیگ میژوویی گردە مل کە خوەی دوینێد لە رەسانن سەرچەوەیل شیعر و پەخشان کوردی ئەرا خوەنەوار عەرەب، وە دەرخستن واتە جوانکارییەیل و بەها ئادەمیزادییەیل کە ئی ئەدەبە لەخوەیی گرێد. و لە وەرانوەر یەیش، دەنگیگ رەخنەیی ئامادە بۊ لە ناوەندەیل نیشتمانی و ناودەوڵەتی، وە بەشداریکردن لە کۆنگرە و فیستیڤاڵەیل ئەدەبی کە دریژە کیشان لە تونس و ئوردن و سوریاوە تا ئیسپانیا و یەکێتی سۆڤیەت.

لە شان بەرهەمەیل ئەدەبی، بەدری رۆڵیگ رانیە لەناو دامەزراوە فەرهەنگییەیل، کە ئەندامیگ دیار بۊ لە دەسەی کارگێڕی کۆمەڵەی فەرهەنگ کوردی، و ئەندامیگ گورج بۊ لە نویسینگەی کوردی سەروە یەکێتی ئەدیبەیل و نویسەرەیل عراقی.

هەمیش کار راگەیانن، و وە تایبەت لە بەش کوردی لە ئێزگە و تەلەڤیزیۆن بەغداد لە ناوڕاس هەفتاگانەو، کردە سەکوویگ ئەرا هوشیارکردن و زینگەوکردن کەلەپوور و فۆلکلۆر کوردی، و بەشدارییەیل ئێزگەیی خوەی خستە کار ئەرا گلەوداین رێز ئەرا میژوو فەرهەنگی و ئاشکراکردن تەقەلایەیل سڕین و گوماکردن.

بەدری ماوەی گشت رێڕەوی وەفادار مەن ئەرا بنەچەک رەسەنی؛ کە دۆسیەی کوردە فەیلییەیل لەناو قەڵەم و هۊری هەڵگرد، وە داواکردن مافەیلیان و وینەکیشان دەردەیل میژووییان و ئەو پەراویزخستنە کە تویشی هاتن، شعریەیل و نویسینەیلی بەڵگەنامەیگ ئادەمیزادی بۊن کە دووپات لەبان رەسەنایەتی ئی چینە و قۊلی ریشەی لەناو 

وڵات میزۆپۆتامیا کەن، ئەوەگ کردیە هێمایگ فەرهەنگی و تێکۆشەری کە نەوەیل شانازی وەپیەو کەن.

هەرچەن سەردەم رژێم بەعس وەرین هات کە تاوانەیل جینۆساید و دەرکردن زوورەملی لەبان رووڵەیل چینەگەی لە کوردە فەیلییەیل جیوەجی کرد، و ئەوەگ ئەو رماننە نۊنەرایەتی کەێد لە ئومیدیگ ئەرا رزگاربۊن و گلەوداین مافەیل ستەمدیدەیل، وەلی قەدەر کەلەمەی کەسی کارەساتبار ئەرا بەدری شاردۊدەو، لە ناوڕاس ئەو رەوش ئەمنییە کە وەدۊای ئاڵشتکردن رژیمەگە هات، دەس تیرۆر تەکفیری دریژ بۊ ئەرا رفانن و تیرۆرکردن یەکیگ لە کوڕەیلی؛ ئی کەلەمەی سەختە و ئی دەرد قورسە شانەیل شاعیرە ناسکەگە قورس کردن و پەلە کردن لە کووچکردنی لە ساڵ 2006.

بەدری کووچ کرد وەرجە ئەوەگ ئومیدە فراوانەیلی وەدی بیارێد لە خزمەتکردن فەرهەنگ و ئەدەب و پرس عراقی و کوردی و فەیلی لە سەردەم نوو، کووچ کرد و لەناو دڵ و هۊرمانی داخیگ بۊ ئەرا بەرهەمەیل و داهێنانەیلیگ کە تۊنستن لە قەڵەمە دەوڵەمەنەگەی و هۊرە رووشنەگەی و ئەزموونە دریژەگەی بڕشیەنە خوار.

محمد بەدری لە 14ی ئەیلول / سێپتەمبەر ساڵ 2006 کووچ دۊایی کرد، دۊای ژیانیگ پڕ لە هەڵوێست و داهێنان، و میراتیگ هیشتەو کە هەمیشە وە هۊرمان تیەرێدەو کە وشەی راسگانی ئەو وشەسە کە سنوورەیل و زەمان بڕێد، و ئەدەب بەخشەندە تیژترین ئامرازەیل وەرگریکردنە لە ناسنامە و ئایەم.

‏شەفەق نیوز- ئەڵگەردان تایبەت

رووژنامەی "گاردیان" بەریتانی پرسیار کرد لەوەگ ئایا دەسگیرکردنەیل و دەسوەسەرداگردن سامانە داراییەیل کە حکومەت سەرۆک وەزیرەیل عەلی زەیدی جیوەجی کردیە، تیەێدە مدوو هەڵوەشانن "ئیمپراتۆریەت" گەندەڵی و لاوازکردن دەوڵەتۆکەیل هیزەیل تاڵانکردن لەناو عراق، لە وەختیگ واشنتۆن پشتگیری لە جۊلەی زەیدی لە شان دەسەڵات دادوەری کەێد.

 رووژنامەگە لە راپۆرتیگ کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کردیە، دیاری کرد کە دەسگیرکردنەیل لە وەرانوەر گەندەڵەیل رۊوەڕۊ دڵخوەشییگ گەورایگ لەلایەن عراقییەیلەو بۊ، کە ئەگەر لەبان پرسیگ ریبکەفن، لە پێکهاتە و نەتەوە و پاشخانە کۆمەڵایەتییە جیاجیاگان، ئەوەسە کە تا چ رادەیگ پارتە سیاسییەیل گەندەڵ و گەنیانە و چەن تەماکارن بڕیگ لە سەرکردەی پارتەیل و پیاوەیل کار و سەرکردەی میلیشیایەیل.

هەمیش راپۆرتەگە یایەوری وە دووپاتکردن زەیدی کرد، لە رووژ دەسوەکاربۊنی، کە "پەلەترین دوو پرس بریتین لە بیچەککردن باڵەیل، و رۊوەڕۊبۊن گەندەڵی بی کڕەیل سوور"، دیاری کرد کە لە سای چووڵبۊن خەزینەی دەوڵەت وە نزیکەیی دۊای شیویان گەورا لە هەناردەیل نەفتی وە مدوو جەنگ لەبان ئیران، ئی دوو پرسە، واتە میلیشیایەیل و گەندەڵی، وەیەکەو بەسیانەسەو، و لە سای جەنگەگە، هەڕەشە لە خود دەوڵەتەگە کەن.

وتیش کە زەیدی چۊ سەرۆک وەزیرەیل وەرین خوەی، و ئەو کەسەیش کە وەرجە ئەوە بۊ، خەوەر دان لە ئاشکراکردن توڕەیل گەندەڵی فراوانیگ، بەڵام هەردوگیان لە پۆستەیلیان کووتایی هاتن لە وەختیگ نوقم بۊن لە تومەتەیل گەندەڵی تایبەت وە خوەیان، لە وەختیگ خزمەتگوزارییە گشتییەیل لە وڵاتەگە لە رەوشیگ ویران مەننەو.

 راپۆرتەگە لە سەرچەوەیگ ئاگادار لە حکومەتەگە وت "یە تەنیا چشتیگ نییە گشت سەرۆک وەزیرەیلیگ بکەێدەی، یە بیپیشینەس، و زەویلەرزەیگ راسگانیە لەناو ناوەندە سیاسییەیل، چۊنکە نشانەس ئەرا گشت سیاسەتمەدارەیل لەباوەت ئەوەگ تۊەنێد ئەرایان رۊ بەێد.. و ئەرا گشت لایگ، بی جیاوازی"، دیاری کرد کە ئەوەگ رۊ دەێد ئەوەسە سەرۆک وەزیرەیلیگ تەقلا دەێد ئیمپراتۆریەتە داراییەیل پارتە سیاسییەیل هەڵوەشنێد.

 زیاتر وت کە ئەوانە ئیمپراتۆریەتیگن لەبان گەندەڵی دروس بۊنە و ئاشکران، و گشت سیاسەتمەداریگ بی جیاوازی لەلیان، دیاری کرد کە وەختیگ چوار یا پەنج کەس لەلیان هەڵوژنی و دەێدە لیان، ئەوە تو وەو کارە پەیامیگ کل کەی ئەرا گشت لایگ کە ئەوەگ وەسەر ئی کەسەیلە هات تۊنێد وەسەر گشتدان بیەێد.

و راپۆرتەگە باس سیستەم پشکپشکینە و بەشەوکردن دەسەڵات لە عراق لە دۊای داگیرکاری 2003ەو کرد، و لە بانکدارییگ ناودەوڵەتی وت کە لەلایەن حکومەتیگ وەرینەو دیاری کریا ئەرا دەسمیەتیداین لە پاکەوکردن سیستەمەگە، وە دووپاتکردن ئەوەگ کە پارتەیل دەوڵەتۆکەیگ لەناو دەوڵەت دروس کردنە.. و شایەت هەفت یا هەشت دەوڵەتۆکەی بۊچگ داشتویمن کە دەسگرنە بان ناونی 5 لە سەد تا 10 لە سەد لە گشت گریەبەسیگ حکومی.

 لەباوەت چۊنیەتی بەشەوکردن دەسەڵات و پۆستەیل لە عراق، راپۆرتەگە وت، لە کانوون دۊەم/ یەنایەر 2025، عەدنان جومەیلی چۊ جیگر وەزیر نەفت و وەرپرس لە پاڵاوگەیل دیاری کریا، و ئاهەنگ وەرزین کریا ئەرا بەرزەوبۊن پلەی کارەگەی و لیهاتگییەگەی، و لە فرەی دیمەنەیل ڤیدیۆ دەرکەفت لەشان سەرۆک وەزیرەیل ئەو وەختە محمد شیاع سودانی، کە پارچەی وازکردن پرۆژەیل بڕی و دەسکەفتەیل حکومەتەگەی نیشان دا، لە وەختیگ جومەیلی وە خەنەو لە پەنای وسیا و هۊردەکارییەیل ئەرای ئاشکرا کرد، و لە یەکیگ لە ڤیدیۆیەیل، جومەیلی دەرکەفت لە وەختیگ خەڵات "فەرمانبەر نموونەیی" لە سودانی وەرگرێد.

 لە قسەیلی وتیش: "دۊای ماوەیگ کەم لە شکست تەقلای سودانی ئەرا وەرگردن خول دۊەم و زەیدی بۊە سەرۆک وەزیرەیل، گشت چشتیگ رمیا، و جومەیلی یەکەم کەس بۊ کە دەسگیر کریا، و وینەیگ ئەرای بڵاو کریا کە پڕتاڵ زەردیگ لەوەر کردوێد، و دەور دريایە وە دەیان چەک و سندووقەیل فیشەک، لە وەختیگ لێکۆڵەرەیل دیاری کردن کە هەمیش 10 مەلیۆن دۆلار کاش، و 3 ملیار دینار، واتە نزیکەی دوو مەلیۆن دۆلار، و 1.5 کیلۆگرام زەڕ، وەگەرد نزیکەی 40 موڵک لە ناوچەیل بەغداد و پارێزگایەیل ترەک گلەو دانە".

 وەپای راپۆرتەگە، لێکۆڵینەوەیل نیشان دان کە جومەیلی وەڕێوەبەرایەتی نەخشەیگ کردیە کە سەدان مەلیۆن دۆلار دەسکەفت دراوردگە، لە وەختیگ زەیدی لە دیداریگ وەگەرد رووژنامەنویسەیل وت کە جومەیلی وەرجە دەسگیرکردنی تەقلا داس وەرتیلە وەپی بەێد وە بڕ 200 مەلیۆن دۆلار ئەرا هیشتن پۆستەگەی، لە وەختیگ راپۆرتەیل قسە لە پیشکەشکردن وەرتیلیگ کردن کە رەسیەسە 600 مەلیۆن دۆلار، زیاتر وت نەزانریاس ئایا جومەیلی عەقڵ نەخشەکیش گشت گەندەڵییەگەس، یا بۊسە قوربانی نەخشەیگ کە وەرجەتر ئەرای دەنریاس، وەلی وت کە جومەیلی، لە وەخت رەسینی ئەرا وەزارەت نەفت، دەس کردیە وە گردەوکردن کۆمسیۆنەیل گەورا لە گریەبەسەیل و خەڵاتەیل کە دریاسە کۆمپانیایەیل و پەیماندەرەیل و لە بارەیل سزەمەنی گواستریاگ و وەگەرد نزیکەوبۊن هەڵوژاردنەیل ساڵ گوزەشتە، جومەیلی بۊسە کەناڵیگ ئەرا کلکردن مەلیۆنەها دۆلار ئەرا کاندیدەیل، و فرەیگ لەلیان لەبان لیست سەرۆک وەزیرەیل بۊنە، ئەگەر گشتیانیش نەون.

 راپۆرتەگە لە یەکیگ لە زوان سیاسەتمەدارەیل وتیە کە "فرەی لایەنەیل هاتن و قازانج لە کارکردن وەگەرد جومەیلی کردن، و گشت یەیشە پاریزگاری لە خوەی بۊ"، بیجگە فراوانبۊن پەیوەندییەیلی وەگەرد پارتە سیاسییەیل، نەک تەنیا وەگەرد فراکسیۆن سوننە کە کاندیدی کرد، بەڵکم هەمیش، وەگەرد سەرۆکەیلی لە وەزارەت نەفت و لە نویسینگەی سەرۆک وەزیرەیل، و رەسیە ئەو هەستە کە دەس لەلی نییەیریەێد.

 وەپای خود سیاسەتمەدارەگە، جومەیلی، وەگەرد زیایبۊن داپووشین سیاسی کە تام لەلی دوینێد، دەس کردە وە هەڵەیل کارەساتبار، کە ئەرا خوەی وت مەحاڵە کەسیگ دەس لەلی بیەێد، و لەوەر یە دەس کردە هەڵەکردن، لەناویانیش ساختەکاریکردن لە ئۆپەراسیۆنەیل وەدەسداین کۆگایەیل، و بارکردن سزمەنی ئەرا دروسکردن کۆگایگ درووکانی کە لە بنەڕەت هەر بۊینی نییە، هەمیش دەس کردە قسەکردن لەباوەت هەزاران کراکار رووژانە خەیاڵییەیل کە پۊلیان دریاس، هەرچەن هەر لە بنەڕەتەو نەۊنە.

 راپۆرتەگە لە خود سەرچەوەگە وت کە کەیس عەدنان جومەیلی نموونەیگە ئەرا ئەو ریە کە کارەیل وەپی وەڕیەو چن، و ئەو ریە کە پرۆسەی دانان کەسەیل لە پۆستەیل دیاریکریاگ کار کەێد، کە پۆستەیلیگن وەرپرسن لە دەرهاوردن داهاتەیل گەورا، وە شیوەیگ نایاسایی، ئەرا پارتیگ یا چەن لایەنیگ.

 وەپای ئاگادارەیل لە حکومەت و ئەندامەیل لە ئەنجومەن نۊنەرەیل و سەرچەوەیگ نزیک لە دەسەڵات دادوەری، ئەمریکییەیل، کە بیزار بۊنە لە رەفتارکردن وەگەرد سیاسەتمەدارەیل کە شکست لە وەدیهاوردن هیچ چاکسازییگ هاوردن، لە جیای ئەوە پەیوەندییگ وەگەرد دەسەڵات دادوەری عراقی دروس کردنە، کە کلکریای ئەمریکی تۆم باراک رۆڵیگ چالاک لەتی رانیە، وە گاڵداین لە لێدوانەیل یەکلاکییەر دەسەڵات دادوەری وە شیوەیگ زیایبۊ لەباوەت گیرهاوردن چەک لەلایەن دەوڵەتەو، وەپای راپۆرتەگە.

 راپۆرتەگە هەمیش وت کە ماوەی مانگەیل، لێکۆڵەرەیل وەدۊای کەیسیگ گەندەڵی گەردینە کە بتۊنن ئاشکرای بکەن، و رکابەریەگە لە پەیاکردن کەسایەتییگ بۊ کە، وەخت ئاشکراکردنی، بچوودە سەر کڕ رووژنامەیل لە ناوخۆ و ناودەوڵەتی، وەگەرد مسۆگەرکردن ئەوەگ لیکەفتەیل کەیسەگە نەوەنە مدوو خستن سیستەم سیاسییەگە وەگەرد یەک، و کەیس جومەیلی نموونەیی بۊ، چۊنکە تیکەڵەیلی شمارەیگ لە سیاسەتمەدارەیل دیار نیشان دەێد، وەلی ناو سەرۆک پارتە گەورەیل نیەتەێد.

 یەکیگ لە وەرپرسەیل ئاشکرا کرد: "ت نییەزانی، لە کووتایی کارەگە، ئەگەر وەردەوام بۊد لە پەنجەخستنە بان ئی پارتەیلە، باڵەیل چەکدار شایەت چە بکەن؟ و شایەت ئیران چە بکەێد؟"، دیاری کرد کە "کەیسەگە دەس خستیەسە بان دەماریگ ناسک ئەرا ئەمریکییەیل، وە دیاریکریاگ، کە ئەو لایەنەس کە پەیوەندی وە قاچاخچیەتی نەفتەو دیرێد".

 سەرچەوە حکومییەگە دووپات کرد: "هۇر ئەوەگ لایەنەیل بژیەن لەبان ئەو بەشەیلە کە لە دەوڵەت و لەڕی پرۆژە و لیژنەیل و چشتەیل لەی جۊرە وەدەسی تیەرن، هەوەجەس کووتایی باێد، و هەوەجەس ئی بەشە بوەسیەێد، و بڕوام ئەوەسە یە گرنگترین چشتە کە بتۊنێد لە میژوو نوو عراق رۊ بەێد"، دیاری کرد کە هاوردن زەیدی، یا لەلای کەم ئەو پشتگیرییە کە لە وڵاتە یەکگرتگەیل ئەمریکا و دەسەڵات دادوەری وەرگریەێد، هەژمار تایبەت ئەرای کریاس ئەرا ئی مەوقە، چۊنکە ئەوە کەسیگە خاوەن شارەزایی و زانیاری وەو میکانیزمەیلە کە بەشدارن لە کلکردن پۊل ئەرا دەیشت دەوڵەت، و زانێد چۊ قاچاخچیەتی وە پۊل کریەێد و کلی کریەێد و دەرکریەێد لەڕی گریەبەسەیل و پرۆژەیل و کۆمسیۆنەیل و چشتەیل لەی جۊرە.

 رووژنامەگە لە سەرچەوەیل ئاگادار وت: "هیچ گەرەنتییگ نییە کە گەندەڵی کووتایی باێد، و پارتەیل لە تاڵانکردن دەوڵەتەگە بوسیەن.. وەلی ئەوەگ ژنەفیمنەی ئەوەسە کە وەڕاسی ئارەزوویگ حکومی و دادوەری دیرێد ئەرا کووتاییهاوردن گامیگ دیاریکریاگ و دەسوەپیکردن قۆناغیگ نوو، کە لەتی کارەیل ئاسایی بوون، کە دەوڵەتەگەمان بوودە چۊ هەر دەوڵەتیگ ترەک لە جەهان، وە سەرکەفتن و شکستەیلیەو".

 راپۆرتەگە کووتایی هات وە پرسیارەیگ: "ئایا ئی هەڵمەتە لە دژ گەندەڵی هیچ ئەنجامیگ رخبار وەدەس تیەرێد؟ یا ئەوەگ خوەی نیشان دەێد، لە خاسترین رەوشەیل، چۊ پرۆسەیگ جوانکاری ترەک، ئەگەر رەوش ریککەفتنیگ سیاسی نەوود؟ و چۊ عراق تۊەنێد بوودە دەوڵەتیگ ئاسایی کە بتۊنێد چاکسازی بکەێد، لە وەختیگ نیشتیەسە بان کڕیگ زەنگ هەرێمی، و گیرخواردیە لە ناوڕاس جەنگیگ فرەلایەنە کە لەبان خاک و ئاسمانی رۊ داگە؟ و ئایا تۊنریەێد ئی چاکسازییە جیوەجی بکریەێد بی پرسیارکردن لە سەرکردەی پارتەیل و ئەو دەوڵەتۆکە بۊچگەیلە کە دروسی کردنە؟".

عەلی حسێن فەیلی / كاتێك ئاوو زەوی و ئاسمانی ئەم وڵاتە لە خراپترین دۆخدان،  پلان و  ئامارە شەرمنانەكانی  سەر مێزی داڕشتنی سیاسەتی  ژینگە، بە هیچ جۆرێک  بارتەقای قوڵایی ناخی کارەساتەکە نابن .  ڕاپۆرتە فەرمییەکان، هەڵكشانی   مەترسییەكانی مردنی دجلە و فۆرات یان پەردەی تاریکی تەپوتۆزی ئاسمانی شارەکان بە مەترە سێجاکان و ڕێژەی وردەخۆڵ دەپێون،  لە كاتێكدا کێشەی بنەڕەتی ئەم وڵاتە بەراورد بە مەترسییە درێژخایەنەکانی، زۆر لەو گەورەترە.   ئێمە ڕووبەڕووی داڕمانی ئەو ژیری و هۆشیارییە مێژووییە بووینەتەوە کە هەزاران ساڵ فەرهەنگی سازگاربوون لەگەڵ ژینگەی تێدا بنیات نرابوو لێ ئێستا  نیشتمانی لە پەناگەیەک بۆ ژیانەوە گۆڕیوە بۆ غەنیمەتێک بۆ تاڵانکردن.

شارستانیەتی میزۆپۆتامیا هەر لە سەرەتای چاوهەڵهێنانی  لەسەر بنەمای تێگەیشتن لە سنووردارێتی سروشت و هەڵسوکەوتی ژیرانە بەرامبەر بە سەرچاوەکان دروست بوو . مرۆڤی تێگەیشتووی ئەو سەردەمە، وەک سەرچاوەی پیرۆز، دەیانڕوانییە خاك و ڕووبارەکان  كە شادەماری بەردەوامیی ژیان و کۆڵەکەی نەریت و دەستووری کۆمەڵایەتی بوون . 

کێشەی ڕاستەقینەی ئەم وڵاتە لەو کاتەوە سەری هەڵدا کە لە ژێر پەردەی نیازی سەردەم، بێ هیچ بەرنامەیەك  نەوتی ژێر زەوی شوێنی  سامانی سەر زەویی گرتەوە. لە چەند دەیەی ڕابردوودا، بڕیار بەدەستانی بێئاگا ، سروشتی بەپیتی عێراقیان لە مەڵبەندێكی مێژوویی و فەرهەنگیی وەك مەكۆی ژیان،  كردە شوێنی  تاقیگەیەك بۆ جێبەجێكردنی پرۆژە كارەساتبارەكان . لە پێناو دروست كردنی هەڕەمەكی خانووبەرە ، باخە كان کە قەڵغانی سروشتیی خاکەکە بوون فەوتێنران  و هوورەکان کە سییەکانی هەناسەدانی ناوچەکە بوون، بەرپەلاماری وشککردنەوە بوونەوە.

ئەم وەرچەرخانە ئازاربەخشە لە ناکارامەیی کارگێڕی تێپەڕیوە وتەنیا داڕمانی ژینگەیی بەدوای خۆیدا نەهێناوە، بەڵکو جۆرێک لە فەرامۆشی فەرهەنگی بەسەر کۆمەڵگەدا سەپاندووە كە  نەوەی ئیستا لە ئەزموونکردنی ڕاستەوخۆی ڕووبارێکی زێندوو، یان گوێگرتن لە جریوەی باڵندەیەكی ناو باخ و هەڵمژینێ هەوایەكی پاك بێبەش دەکات .  زۆر دەمێكە، ڕەفتارمان بەرامبەر خاک  و ژینگە لە هاوژین و ئەمانەتدارەوە گۆڕدراوە بۆ دەستدرێژكاری زیادە خواز.

جیاوازیی جەوهەری لە نێوان بازرگانیکردن بە نیشتمان و حەوانەوە تێیدا، لە ڕادەی تێگەیشتنمان بۆ ژینگەوە دەست پێدەکات. بەبێ ڕابوونێکی هۆشیارانەی نەتەوەیی و گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە دیدگاكانماندا، ڕزگارکردنی خاک و ئاو و ئاسمانی ئەم وڵاتە مەحاڵە.

داڕمانی ژینگەیی تەنیا ناکارامەییەکی کارگێڕیی ئاسایی نییە، بەڵکو نیشانەی  نەمانی جڵەوی نیشتماندارییە. ئەم واقیعە پەردە لەسەر تێڕوانینێکی مەترسیدار لادەدات کە چارەسەری ئەم داڕمانە گشتگیرە، نە بە ئیمزاکردنی پەیماننامەی ڕووکەشی ئاو لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ، نە بە تەرخانکردنی بودجە بۆ پڕۆژەی ناکارا دێتە دی. بەغدای گیرۆدەی خاکی ئاڵودە و ئاو و هەوای ژەهراوی، گەورەترین بەڵگەی زیندووە لەسەر ئەوەی کاتێک ژینگە تێکچوو و نیشتمان کرا بە کاڵا، کارەساتەکە بە تەرخانكردنی هیچ پارە و ئامرازێک قەرەبوو ناکرێتەوە.

عەلی حسێن فەیلی

دەزگای راگەیانن و پەیوەندییەیل (CMC) لە ساڵ 2004 وەپای فەرمان شمارە 65 دامەزریا، دۊاتر دەستوور 2005 سەروەخوەیی دارایی و کارگێڕیی لە مادەی 103 چەسپان و بەسیەی وە ئەنجومەن نوێنەرەیل، و ئامانج سەرەکی دامەزرانن لایەنیگ رێکخستن پیشەیی بۊ ئەرا وەڕیەوبردن کەرت پەیوەندییەیل و راگەیانن دویر لە دەسوەردانەیل راسەوخۆی حکومەت و پارتە سیاسییەیل.

وەلی لە راسی، ئی سەروەخوەییە هەمیشە سەری دا لە  پەردەی چەمک بەشەبەشی سیاسی و سیستم بەشەوکردن حزبی، ئەوەگ سەروەخوەییی خستە وەرانوەر قەیران رەوابۊن، و بڕیارەیل ئەنجومەن ئەمیندارەیل تۊش جۊریگ لە پەککەفتن کرد.

نووڕینیگ زویوەزوی ئەرا خشتەی کارەیل دەزگاگە جیاوازی و دووفاقییگ ئاشکرا خەێدە رۊ؛ لە کەرت پەیوەندییەیل و ئینتەرنێت، دەسەگە تۊنست رۆڵ جیوەجیکار و لاوەر ئاڵووزییە تەکنیکییەیل بۊنێد؛ و لەڕی بەشەوکردن شەپوولەیل، و داین مووڵەت ئەرا کۆمپانیایەیل، و هاوردن نەوەیل نوو لە ئینتەرنێت، تۊنست سەرچەوەیگ دارایی جیگیر ئەرا خەزینەی گشتی دابین بکەێد. وەلی لە کەرت راگەیانن و ئازادی وەدەسهاوردن زانیاری، دەسەگە کەفنە قەیرانیگ بنەڕەتی، کە فەزای راگەیانن عراقی ئمڕوو کەفتیەسە ناو شەپوولیگ قۊل لە داوەزین مەعریفی، وەجۊریگ پەیمانەیل "فرەترین تەماشاکردن" هاتیەسە جی بەها فکری و فەرهەنگییە راسگانییەیل.

زاڵبۊن دیاردەی "ناوەرۆک نزم" تەنیا بەرهەم ئارەزوویگ سادە لەلای جەماوەر نییە؛ بەڵکم ئەنجام نموونەیگ بازرگانی دیجیتاڵییە کە لە بنەمای "داهاتەیل کرتەکردن (کلیک)" وسایە، و بڕیگ لە دامەزراوەیل راگەیانن، وە جۊریگ لە بیباکی، بۊنەسە مدوو زەرەدەیل فەرهەنگی و پەروەردەیی مەودا دریژ، وە دروسکردن قەیرانیگ لە باوەڕپیبۊن و نەۊین وەرپرسایەتی، ئی داوەزین مەعریفییە تەنیا زەرەد وە فەرهەنگ نیەڕەسنێد؛ بەڵکم ری واز کەێد - لە مەردمیگ فرەپێکهاتە و ناسک چۊ عراق - ئەرا دەرکەفتن وتار کینە، و رخدارییگ راسەوخۆ ئەرا ئاسایش کۆمەڵگەیی و نەتەوەیی دروس کەێد، و لیکەفتەیل راسەوخۆ ئەرا ئی رویکردنە لاداین هۊر جادە لە پرسیارە بنەڕەتییەیل و نیگەرانیە راسگانییەیل هاووڵاتییەیل؛ چۊ گەندەڵی، بیکاری، داوەزین خزمەتگوزارییەیل، و قەیران ئاو و کارەبا، و رویکردنی وەرەو باوەتەیل رویکەش و بی تام.

 وەختیگ عەقڵ لە گۆڕەپان گشتی خنکیەێد، رێکارەیل دەزگاگە کە خوەی لە سزا و بەسانن پەڕە و بەرنامەیل دروسکەر چەتە دوینێدەو، تەنیا کاریگەرییگ وەختانە دیرێد، چۊنکە ئی گامەیلە لە چوارچیوەی ئەمنی و سزادان مەننەسەو، بی ئەوەگ چارەسەر رەگ و ریشە فکری و ئابوورییەیل گرفتەگە بکەن، و لەوەر نادیاری لە پەیمانەیل یاسایی، ئەو مەچیرە کە پاراستن تام گشتی و تەنگەوکیشانن ئازادی قسەکردن جیاوە کەێد بۊەسە جی نیگەرانی و نائاشکرایی؛ و چۊ ئەوەگ وەرچەو کەفێد، بڕیارەیل دەزگاگە تۊنێد ئەو دیاردە زاقەیلە بیدەنگ بکەێد، وەلی لە هەڵکەنین سەرچەوەی سەرەکی قەیرانەگە کە وەردەوام رۊ خوەی ئاڵشت کەێد پەککەفتیە.

ئاڵشتکردن فەزای گشتی وەرەو روییگ دروس نیەتۊنێد تەنیا وە فەرمانەیل کارگێڕی جیوەجی بوود؛ کە بانان کار ئی دەزگا و سەرکەفتنی بەسیاسەو وە جیاوەکردن رەهەندە تەکنیکییەیل لە ململانێیە سیاسییەیل، و داڕشتن پەیمانەیل دیاریگ کە مسۆگەر پاراستن ئازادی دەربڕین بکەن، و لە خود وەخت، چارەسەر بنەڕەتی هەوەجە وە تەکاندان دامەزراوە سەروەخوەیەیل چۊ سەندیکای رووژنامەنویسەیل دیرێد.

نیەبایەس رێکخستن راگەیانن ئاڵشت بوود ئەرا دەسپیچگیگ ئەرا کۆتوبەندکردن رەخنە یا بیدەنگکردن ئەو دەنگەیلە کە چەودیاری ئاست دەسەڵات کەن و داوای پرسیارکردن لەلی کەن، هەمیش لاوازکردن دەزگاگە یا خستنی وە ژیر کیشمەکیشە سیاسییەیل خزمەت وە ئازادی دەربڕین نیەکێد، بەڵکم دەرفەت دەێدە ئەو کەسەیلە کە لە نەوین چەودیاری سوودمەنن ئەرا سەرنقومکردن فەزای گشتی وە ململانێیە لاوەکییەیل کە هۊر هاووڵاتییەیل لە دۆسیەیل گەندەڵی و خزمەتگوزارییەیل و مافەیل و پرسیارکردن لاوەن.

ماجد سۆرەمەیری

لە رووژیگ جۊر ئمڕوو، بیست و سێیەم لە ئاب/ ئۆگۆست ساڵ 1514 زایینی، دەیشتەیل "چاڵدێران" لە باکوور خوەرئاوای ئیران یەکیگ لە یەکلاییکەرترین و کاریگەرترین جەنگەیل لە میژوو خوەرەڵات ناوەڕاس وەخوەی دی، چاڵدێران تەنیا رۊەڕۊبۊنیگ سەربازی نەۊ ناوەین ئیمپراتۆریەت عوسمانی وە سەرکردایەتی سوڵتان سەلیم یەکەم و دەوڵەت سەفەوی وە سەرکردایەتی شا ئیسماعیل، بەڵکم نەشتەرییگ بۊ کە زەخمیگ جوگرافی و سیاسی قۊل لە دڵ کوردستان واز کرد، و نەخشەی هەرێمی ئەرا سەدەیل دریژیگ لەنوو دروس کرد.

ئاگر بارووت و رێککەفتنەیل هاوپەیمانییەیل

عوسمانییەیل وە باڵادەسییگ تەکنەلۆجی و ئاگری فرە گەورە چگنە ناو مەیدانەگە کە وەختەگە ئەرا بەرژەوەنی خوەیان یەکلاوە کرد؛ وەلی گرنگترین ئەنجام لەبان زەۊ تەنیا وە بارووت یەکلاوە نەۊ، بەڵکم ئەو دیپلۆماسییەت ئاڵووزە وەڕیەو برد کە میژوونۊس و سیاسی کوردی ئیدریس بەدلیسی سەرکردایەتیی کرد؛ بەدلیسی رەوش تۊڕەیی فرە فراوانیگ وەکار هاورد کە لەلای میرەیل کورد لە سیاسەتەیل سەفەوییەیل بۊ کە لەبان چەسپانن کۆنترۆڵ راسەوخۆ و سڕین سەروەخوەیی دامەزریاۊد، تا سەرکردایەتی هاوپەیمانییگ میژوویی وەگەرد سوڵتان عوسمانی بکەێد؛ کە حوکمیگ زاتی میراتگری ئەرا کوردەیل مسۆگەر کرد لە جیای مقیەتیکردن سنوورەیل خوەرەڵات.

یەکەمین تۊەم ئەرا بەشەوکردن کوردستان

وەگەرد ئەوەگ ئی هاوپەیمانییە ئارامی و دڵنیاییکردن ئەرا میرنشینەیل کورد ئەرا چەن دەیەیگ پەیا کرد، وەلی رەگ و ریشەیل یەکەم ئەرا ئی راسی پڕ لە ژانە چەسپان: یەکەمین بەشەوکردن میژوویی ئەرا کوردستان.

زەۊ کوردی لە مەیدانەو ئەرا دوو ناوچەی دەسەڵاتدار جەنگکەر لەت بۊ؛ خوەرئاواییگ کە کەفتە ژیر سەروەری عوسمانی، و خوەرەڵاتیگ کە لەژیر کۆنترۆڵ سەفەوی مەن؛ ئی بەشەوکردنە دۊاتر ئاڵشت بۊ ئەرا بڕگەیل و مەرسوومەیل فەرمی و جیگیر لە "پەیماننامەی قەسر شیرین" لە ساڵ 1639 زایینی، کە لەلیەو سەردەم کیشان سنوورەیل هەمیشەیی وە پشت بەسانن وە کۊیەیل و ریوبانەیل سروشتی دەسوەپی کرد.

لە ئیمپراتۆریەتەیلەو ئەرا دەوڵەتەیل نیشتمانی: پارچەپارچەکردن لەبان پارچەپارچەکردن

دەرەنجامەیل چاڵدێران لە سنوورەیل جەنگ عوسمانی-سەفەوی نەوسان، بەڵکم دریژەو بۊن تا بۊنە پەیکەر سقان ئەرا ئەندازیاری جیۆپۆلەتیکی هاوچەرخ؛ وەختیگ ئیمپراتۆریەت عوسمانی دۊای جەنگ یەکەم جەهانی ڕمیا، هیزەیل ناودەوڵەتی کڕەیل یەکانگیری عوسمانی-سەفەوی کۊن کردنە سەرچەوەیگ بنەڕەتی لە پەیماننامەیل پارچەپارچەکردن (چۊ سایکس پیکۆ و لۆزان).

لە ئەنجام ئەوەیش، بەشەوکردنە دووانیە کۊنەگە ئاڵشت بۊ ئەرا پارچەپارچەکردنیگ چواری فرە سەختتر، کە جوگرافیای کورد وە چوار دەوڵەت نوو (تورکیا، ئیران، عراق، و سووریا) بەساوە.

دەرەنجامەیل لەبان بانان سیاسی و جوگرافی

بیبەشکردن کوردەیل لە نەخشەیگ سیاسی یەکگردگ بۊە مدوو لەباربردن دەرفەتەیل دامەزرانن دەوڵەت نیشتمانییان، کە هاوسەنگییەیل چەک ناوەین هەردوگ ئیمپراتۆریەتەگە جوگرافیای کوردییان لەناو سنوورەیلیگ هەرێمی گیر هاوردن کە ئەوانەی ترەک وەپای بەرژەوەنییە ئاڵشتبۊەیلیان کیشانەسەی.

هەمیش ئی پارچەپارچەکردنە کە لەڕی سەدەیلەو چەسپیاس بۊە مدوو لەتکردن کۆمەڵگەی کوردی ناوەین چوار چوارچیوەی سیاسی و زوانی و یاسایی جیاواز، ئەوەگ رێڕەوەیل خەباتکارانە و فەرهەنگی جیاواز ئەرا هەر پارچەیگ دروس کرد، و تەقەلا دیارخستن پرۆژەیگ سیاسی گشتگیر شیوان.

و جوگرافیای کوردستان، وە حوکم شوینە ئاڵووزەگەی لەبان ئەو کڕەیل وەیەککەفتنە کە جەنگەگە کیشاسەی و دۊاتر چەسپیا، ئاڵشت بۊ ئەرا شانۆیگ واز و قەڵایگ ئەرا جەنگەیل هەرێمی و ناودەوڵەتی وەردەوام، تا ئارامی ناوچەگە و گەشەپیداینی گەوراترین جەزرەوە تا ئمڕوو بەێد.

یاد چاڵدێران چۊ بەڵگەنامەیگ میژوویی زینگ مینێد کە ئاشکرای کەێد چۊ نەخشەیل وە بارووت و هاوسەنگییەیل ناودەوڵەتی دروس کریەین، و چۊ جەنگەیل دۊکە ئەو واقیع سیاسی و جوگرافییە دروس کەن کە گەلەیل ئەرا سەدەیل دریژیگ لەناوی ژیەن.

 وهاب شاه محمد / سوید

‏ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست قۆناغێکی دارشتنەوەی ستراتیژی گشتگیر بەخۆیەوە دەبینێت کە نەخشەی هاوپەیمانی و هاوسەنگییەکان لە ناوچەکەدا سەرلەنوێ دەدەخەینێتەوە. لە ناوەندی ئەم دیمەنە خێرایەدا، دروستبوونی تەکتول و چوارچێوەی بەرگری نوێ — وەک "ڕێککەوتننامەی مەککە بۆ بەرگری هاوبەش" — سەرهەڵدەدات بۆ ئەوەی پرسیاری جەوهەری دەربارەی هۆکارە ڕاستەقینەکان و سوودمەندەندە گەورەکانی ئەم گۆڕانکارییانە بورووژێنێت، و چۆن ئەم ڕێڕەوانه لەگەڵ تێڕوانینی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپدا یەکدەگرنەوە کە لەسەر بنەمای دروشمی "ئەمەریکا یەکەمە" دامەزراوە.

‏جیهان وەک "بازاڕێکی گەورە": عەقیدەی سەوداکاری و دابەشکردنی بارگرانییەکان

‏ناکرێت پێشوازی و مامەڵەی ئەمەریکا لەگەڵ تەکتوله هەرێمییەکان لە دەرەوەی فەلسەفەی سیاسی سەرۆک ترەمپ تێبگەین، کە لە ڕوانگەیەکی بازرگانی و سەوداکاریی پەتییەوە سەیری پەیوەندییە نیودەوڵەتییەکان دەکات. لە دوای لێدوانە بەردەوامەکانی کە داوای کشانەوەی هێزەکانی ئەمەریکا و خۆبدوورگرتن لە "جەنگە بێکۆتاییەکان" دەکات — کە میراتی ئیستعماری کۆن (بەریتانی و فەرەنسی) لەدوای خۆی بەجێیهێشتووە — ئامانجەکە گوشەگیری و پاشەکشە نەبووە، بەڵکو دارشتنەوەی هەژموون بووه لەڕێگەی "بەڕێوەبردنی باڵادەستی لە دوورەوە".

‏بۆ واشنتۆن، ئەم هاوپەیمانییە ئەمنییانه هاوکێشەیەکی نموونەیی دەپێکن: گواستنەوەی باری تیچووی دارایی و مرۆیی بۆ وڵاتانی ناوچەکە، و دەستەبەرکردنی ڕژانی چەک و تەکنەلۆجیای سەربازی ئەمەریکی، لە هەمان کاتدا زامنی بوونی هێڵێکی بەرگری پێشەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە و گوشەگیرکردنی تەوەرە ڕکابەرەکە کە له ڕووسیا، چین و ئێران پێکهاتووە. ئەمە تێڕوانینێکی هێزە ناوخۆییەکان دەکاتە "پۆلیسی هەرێمی" کە بەرژەوەندییە ستراتیژییە هاوبەشەکان دەپارێزێت بێ ئەوەی پێویست بکات سەربازی ئەمەریکی لە جەنگەکانی مەیداندا تێوەبگلێت.

‏دابینکردنی وزە بە دەستی ناوخۆیی: کۆتایی گرێی "پاسەوانی کەنداو"

‏دۆسیەکانی وزە و ڕژانی نەوت ئەو شارەگه زیندووە نوێنەرایەتی دەکەن کە ئەم ئەندازیارییە ئەمنییەی پێشوەختەی نێوان ئیدارەی ترەمپ و پایتەختەکانی هاوپەیمانییەکه ڕووندەکاتەوە. لەبری بەردەوامی بوونی سەربازی تیچووبەرز لەسەر زەوی بۆ پاراستنی ڕێڕەوە دەریاییەکان و کێڵگە نەوتییەکان، ڕێکخستنه نوێیەکان هاوکێشەیەکی جیو-ئابووری دەسەپێنن کە لەسەر بنەمای "دڵنیایی خۆیی بەکڕیگراو" وەستاوە.

‏ئەو وڵاتانەی ئەم تەکتوله هەرێمییە پێکدەهێنن — لەسەر بنەمای هێڵە گشتییەکان و ورده‌کارییه لەسەر ڕێککەوتووەکانی پێشوەخته — ئەرکی سەربازییان تەواوەکە بۆ پاراستنی هێڵەکانی کەشتیوانی و بازارەکانی وزەی جیهانی دەگرنه ئەستۆ، و گەرەنتی ڕژانی نەوت دەکەن بێ پێویستبوون بە ئامادەیی ڕاستەوخۆی ئەمەریکا. ئەمە ئەنجامی ژیرانەی سیاسەتی ترەمپە:

‏بەدەستهێنانی قازانجی سەقامگیری بازارەکانی وزە و بازرگانی و هەناردەکردنی چەک، لەکاتێکدا وڵاتانی ناوچەکە تەواوی فاکتەر و تیچووەکە دەدەن و مەترسییە مەیدانییەکانی پاراستنی بەرژەوەوندی گشتی دەگرنه نەستۆ.

‏قازانجه ڕاستەقینەکان: براوەی گەورە کێیە؟

‏کاتێک نەخشەی پەیوەندییەکانی ئەم تەکتولانه هەڵدەسەنگێنین، ڕوون دەبێتەوە کە قازانجەکان بەپێی هەڵسەنگاندنی ورد دابەش دەبن:

‏تورکیا و هێزی فراوانخوازی: وەک یەکێک لە براوە گەورەکان دەرکەوێت؛ چونکە ئەم ئامادەییە شەرعیەت و هەژموونی سەربازی و سیاسی لە قوڵایی عەرەبی و کەنداو پێدەبەخشێت، و بازاڕی گەورە بۆ کۆمەڵەی صناعەی بەرگری دەکاتەوە، کە ئەمەش حەزی ستراتیژی بۆ گەراندنەوەی هەژموون و کاریگەری مێژوویی و دارشتنەوەی مەیدانی هەرێمی بەهێزتر دەکات.

‏ڕژێمەکانی کەنداو و دروستکردنی پەناگە: وڵاتانی کەنداو بەدوای تۆڕی ئاسایشی ئەمنی فره‌چیندا دەگەڕێن کە سەقامگیری ناوخۆیی و پروژه نابوورییەکانیان زامن بکات، بە سوودوەرگرتن لە چەک و پیشەسازی تورکی و ئەزموونی سەربازی و بەرهەرچدەنەوەی پاکستانی.

‏پاکستان و دەرچەی ڕزگاربوون: ئیسلام ئاباد لەم ڕێککەوتنانەدا دەرچەیەک بۆ وەبەرهێنان و پشتیوانی دارایی بۆ ئابوورییە قەیراناوییەکەی دەدۆزێتەوە، لەبەرامبەر پێشکەشکردنی قورسایی سەربازی و بەریەپێچدانەوەی.

‏پرسی کورد: گەمەی هەیكەلی و مانۆڕی "هاووڵاتیبوون"

‏لە نیوەندی ئەم توافقه گەورانهدا، پرسی کورد وەک یەکێک لەو دۆسیه سەره‌کییانه دەردەکەوێت کە لەڕێگەی سەوداکاری هەواڵگری و سیاسییەوە بەڕێوەدەبرێت. عەقیدەی ئەمنی هەرێمی — بە هاندانی چڕی ئەنقەرە — پشت بە دەستبەردارگرتنی پیرۆزی سنووره مێژووییە بەجێماوەکانی سەردەمی ئیستعماری ڕۆژئاوا دەبه‌ستێت، و قەناعەت بە ئیدارەی ئەمەریکی دێنێت کە هەر پشتیوانییەک بۆ کورد یاخود ڕێگەدان بە دروستبوونی کیانی خۆبەڕێوەبەری، سەقامگیری تەواوی ناوچەکە تەفرۆتۆنەکات.

‏لە وەها چوارچێوەیەکدا، تورکیا ستراتیژییەتی کۆی دووفاقه جێبەجێ دەکات کە لەسەر بنەمای "دامڕکاندنەوەی نەرم و توواندنەوەی هەیكەلی" وەستاوه؛ بەجۆرێک لەڕێگەی سیاسەتی ناشتبوونەوەی ڕووکەشی بەرامبەر بە ناوخۆ، پەیام بۆ دەرەوە دەنێرێت کە دەیوێت کێشەکە بە ئاشتییانە چاره‌سەر بکات، بە مەبەستی دامالێنی پێکهاتەی کورد له هاوسۆزی نیودەوڵەتی، و تووشی ئیحراجکردنی هاوپەیمانه ڕۆژئاواییەکانی.

‏ئامانجی جەوهەری ئەم مانۆڕە، خاڵیکردنەوەی دۆزی نەتەوەیی کورده لە ناوەڕۆکه سیاسی و مێژووییەکەی، و گۆڕینیەتی له "کێشەی گەل و هەرێم" بۆ تەنهام داواکاری خزمەتگوزاری یاخود مافی هاووڵاتیبوونی تاکەکەسی لەژێر سێبەری دەوڵەتی تورکیادا، کە ئەمەش زەمینه خۆش دەکات بۆ توواندنەوەی ناسنامەی نەتەوەیی و ژێردەستکردنی بۆ سیاسەتە مەڕکەزییەکان، هاوڕێت لەگەڵ توندکردنی گەمەی سیاسی و ئەمنی و هەواڵگری لەسەر هەر ئامادەییەکی کوردی له سنوورەکانوە.

‏حیساباتی قوربانییدان و ڕادەستکردن

‏ئەم تێڕوانینه درێژدەبێتەوە بۆ گرتبەبەری زەختی تۆکمه لەسەر ئۆپۆزسیۆن و کورد لە ئێرانی؛ کاتێک بەرژەوەندییە هەرێمییەکان لەگەڵ تێڕوانینی ئەمەریکیدا یەکدەگرنەوە لە ڕێگریکردن له هەره‌سهێنان یاخود هەڵوەشاندنەوەی ناوخۆی ئیران لەسەر بنەمای

‏نەتەوەیی، بەهۆی ئەو قەیرانی پەنهبەران و صلملییە سنوورییانەی کە ناتوانرێت کۆنترۆڵ بکرین. بەم شێوەیە کارته نەتەوەییەکان له ئامرازی زەختی تکنیکی لە کاتی قەیرانەکاندا دەگۆڕێن بۆ دۆسیەک کە پێشکەشی سەر مێزی دەستبەرداربوون دەکرێن بەمەبەستی پێگهیشتنی سەودا گەورەکان لەنێوان واشنتۆن و پایتەخته هەرێمییەکاندا.

‏پوختەی دیمەنەکە:

‏ئەوەی ئیمڕۆ ڕوودەدات تەنهام ڕێکخستنی بەرگری کاتی نییە، بەڵکو ئەندازیارییەکی گشتگیرە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای براگماتی پەتی؛ کاتێک بنەماکان و دروشمەکانی مافی مرۆڤ لەپاشەکشەدان بەرامبەر هاوکێشەکانی مانه وه، دابینکردنی هەژموون، و زامنکردنی بازارەکانی وزە و بازرگانی. لەم یارییە شەترەنجییە گەورەیەدا، گەلان و پێکهاته ناوخۆییەکان وەک ژماره له هاوکێشەی سەوداکاریدا دەمهێننەوە، لەنێوان توانای هێزه هەرێمییەکان بۆ فراوانخوازی، و ناره‌زووی واشنتۆن بۆ کۆکردنەوەی قازانجەکان بە کەمترین تیچوو.

‏نووسینی: وهاب شاه محمد / سوید

ڤینۆس بابان

16ی ئابی 1946 تەنها وێستگەیەکی ئاسایی ناو ڕۆژژمێری سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەبوو، بەڵکو ساتەوەختێکی ژیۆپۆلیتیکی زۆر گرنگ بوو؛ کاتێک ئیرادەی دامەزراندنی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان بە ڕابەرایەتیی جەنەڕاڵ و ڕابەری نەمر مەلا مستەفا بارزانی، بە شێوازێکی سیمبۆلی ئاوێتەی لەدایکبوونی سەرۆک مەسعود بارزانی بوو لە دڵی کۆماری مهاباددا.

ئەم هاوکاتبوونە میژووییە، بنەمای وەرچەرخانێکی بنەڕەتیی داڕشت؛ ڕەوتی خەباتی گەلی کوردی لە ڕاپەڕینە ناوچەییەکانەوە گواستەوە بۆ بزووتنەوەیەکی سیاسی و دامەزراوەیی ڕێکخراو، و ئیرادەی ڕەوای نەتەوەیەکی کردە ئەکتەرێکی سەرەکی و کاریگەر لە هاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکە و جیهاندا.

شۆڕش، دامەزراوەسازی، و پاراستنی کیانی نیشتمانی.. پارتی دیموکراتی کوردستان لە ڕێگەی دەیان ساڵ خەباتی سەختەوە لە شۆڕشی ئەیلوولی مەزن و ڕێککەوتنامەی 11ی ئاداری 1970وە تا ڕاپەڕینی ساڵی 1991سەرکەوتوو بوو لە زەمینەسازیی هزری شۆڕشگێڕی بۆ مۆدێلێکی حوکمڕانیی فیدراڵی و دامەزراوەیی نەرم، پارتی دیموکراتی کوردستان توانای ستراتیژیی خۆی لە پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی، بەڕێوەبردنی هاوسەنگییە ئاڵۆزەکانی ناوچەکە و جیهان و چەسەپاندنی سەنگ و قورسایی هەرێم وەک بڕبڕەی پشتی سەقامگیری و ناوەندێکی متمانەپێکراوی ئارامی لە ناوەڕاستی زریانی ئاڵۆزییەکاندا سەلماندوو،. ئەمەش لە ڕێگەی دروستکردنی هاوبەشیی ستراتیژی لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا بێ سازشکردن لەسەر سەروەری و بنەما نەتەوەییەکان.

سەرکردایەتیکردنی قەیرانەکان و وەفاداری بۆ قوربانییان.. مێژووی سەرۆک مەسعود بارزانی لە سەرکردایەتیکردنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستاندا لە سەختترین ڕۆژگارەکاندا دەرکەوتووە، وەک دانوستانکارێکی سەرسەخت بۆ مافە مێژووییەکان، مەرجەعێکی سیاسیی پارێزەری دەستوور و ڕابەرێکی مەیدانی لە بەرەنگاربوونەوە و تێکشکاندنی تیرۆردا، پاراستنی دەستکەوتەکانی ئەمڕۆ، بەرزترین وەفادارییە بۆ خوێنی شەهیدانی پێشمەرگە و قوربانییانی تاوانەکانی ئەنفال و کیمیابارانی هەڵەبجە لە ڕێگەی گۆڕینی ئەو ئازارانە بۆ هێزێک بۆ بونیادنانی دامەزراوەکان و پاراستنی سەروەری، وەفاداریی ڕاستەقینە بۆ ئەم قوربانییانە لە بونیادنانی ئابوورییەکی بەهێز، گەشەپێدانی گشتگیر، و نوێکردنەوەی کەرتەکاندا ڕەنگدەداتەوە، تا ئایندەیەکی گەش بۆ نەوەی نوێ مسۆگەر بێت.

هۆشیاریی نەتەوەیی لە بەرامبەر زەنگی پۆپۆلیزم.. بانگەوازێکی زەق و دروستە بۆ جەمسەری هۆشیاریی نەوەی تازەپێگەیشتوو و ڕەوەندی کوردی لە جیهاندا، تا نەکەونە ژێر کاریگەریی هەڵخەڵەتێنەری وتاری پۆپۆلیستی و بەڵێنە ساختەکانی کاتی قەیرانەکان، قەوارەی هەرێمی کوردستان دیارییەک یان دەستکەوتێکی ڕێکەوت نەبووە تا بە دروشمی بڵق ئاسا و کاتی بپارێزرێت بەڵکو بەرهەمی باجێکی قورس و خوێنی گەش و ئازارە بێپایانەکانی ئەنفال و هەڵەبجەیە، ئەم دەنگە پۆپۆلیستانە لە حەقیقەتدا تەنها کەفێکی بێ‌ڕەگن کە خاوەنی هیچ جێپێیەک لە واقیعی جیوپۆلیتیکی و هاوسەنگیی هێزدا نین، ئەوەی لە بەردەم زریانی ڕووداوە سەختەکاندا وەستایەوە و سەربەرزیی کوردستانییانی پاراست، تەنها ئیرادەی سەرکردایەتییەکی دڵسۆز و سەنگەر و دامەزراوە تۆکمەکان بوون کە پشت ئەستوورن بە مێژوو و قوربانیدانی واقعی.

ژینگەی ئاسایش، کوردستان وەک نیشتمانی فرەیی و پێکەوەژیان.. هەرێمی کوردستان تەنها سنوورێکی جوگرافی یان پێکهاتەیەکی ئیداریی سادە نەبووە بەڵکو لە سەرانسەری دەیەکانی ڕابردوودا وەک قەڵایەکی پۆڵایین، کۆڵەکەیەکی ئارام و مەڵبەندێکی پارێزراو بووە بۆ تەواوی لێقەوماوان و ئازادیخوازان، نیشتمانێک کە تێیدا جوانترین تابلۆی پێکەوەژیانی ئاشتییانە، لێبوردەیی و برایەتیی نێوان تەواوی نەتەوە، ئاین و پێکهاتە جیاوازەکان ڕەنگی داوەتەوە.

تەبابوونی نەتەوەیی و پاراستنی سەنگەری هەرێم.. پشتگیری و پاراستنی ئەزموونی هەرێم و دامەزراوە دەستوورییەکانی ئەرکێکی نیشتمانی و ئەخلاقیی باڵایە لەسەر شانی هەر کوردستانییەک، هێزی بڕیاردان و ڕەسەنایەتیی هەرێم لە یەکڕیزی و هاوبەشیی جەماوەریدایە وەک قەڵغانێکی بەهێز کە مانەوە و گەشەسەندنی بەردەوام مسۆگەر دەکات بە هەمان ئەو گیانەی کە هەرێم هەمیشە داڵدەدەر و پارێزەری ماف و کەرامەتی سەرجەم ڕۆڵەکانی بووە.

دەستپێشخەریی برایەتی و ئاشتی

بانگەواز بۆ لایەنە کوردستانییەکان (سەرمایەگوزاریی نیشتمانی لە یادەکاندا).. پەیامێکی بڵند و ئاراستەکراوە بۆ سەرجەم هێز و ئاڕاستە سیاسییەکانی کوردستان، تا بروسکە و پەیامەکانی پیرۆزبایی ئەم یادە مێژووییە لە سنووری دارشتنی تەشریفاتی و پرۆتۆکۆلی ئاسایی ڕزگار بکەن، بەڵکو بیگۆڕن بۆ دەستپێشخەرییەکی نیشتمانیی گشتگیر بۆ ئاشتەوایی و ڕێکخستنەوەی ناوماڵی کوردی، بڕیارێک کە بەرژەوەندییە باڵاکانی گەلی کوردستان بخاتە سەرووی سەرجەم ڕکابەری و بەرژەوەندییە تەسکە حزبییەکان و سەنگەری ناوخۆیی تۆکمەتر بکات.

پەیامێک بۆ بڕیاربەدەستانی بەغدا (ڕەسەنایەتیی هاوبەشی و ڕێزگرتن لە دەستوور).. داوایەکی ڕاستەوخۆ و ستراتیژییە لە تەواوی هێزە سیاسییەکان و ناوەندەکانی بڕیار لە بەغدا کە ئاراستەی مامەڵەکردنیان لەسەر بنەمای قبوڵکردنی یەکجارەکیی هاوبەشیی نیشتمانی و پابەندبوونی بێ مەرج و گومان بێت بە مافە دەستووری و مرۆییەکانی تەواوی پێکهاتەکان. سەقامگیری، ئاسایش و سەروەریی عێراق بەندە بە بڕوایەکی چەسپاو بەوەی کە بونیادی بەهێز و گەشەسەندنی هەرێمی کوردستان کۆڵەکەیەکی سەرەکی و زامنی ڕاستەقینەی ئارامیی سەرانسەری عێراقە.

یادی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان و ئاوێتەبوونی لەگەڵ ئیرادەی سەرکردایەتی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەییدا تەنها وێستگەیەکی یادکردنەوەی مێژوویی نییە، بەڵکو هێمایەکی زیندووی بنەماکانی سەروەری، پاراستنی کەرامەتی نەتەوەیی و ڕەخساندنی هاوسەنگییە ژیۆپۆلیتیکییەکانە لە ناوچەکەدا. دارشتنی ئایندەی سەقامگیر و گەشەسەندوو بۆ کوردستان و عێراق، بە سیاسەتی پەراوێزخستن، فشار یان ئاڕاستە پۆپۆلیستییە کاتییەکان بەدی ناهێنرێت، بەڵکو تەنها لە ڕێگەی دانایی سیاسی، دانپێدانانی بەرامبەر، چەسەپاندنی ڕاستەقینەی پێکەوەژیان و پابەندبوونی بێدەستکاری بە بنەما و ڕێکارە دەستوورییەکان دێتە دی، با 16ی ئاب بێتە وێستگەیەکی نوێبووەوە و ژیرانە بۆ تۆکەمەکردنی سەنگەری یەکڕیزیی نەتەوەیی و نیشتمانی تا ئەزموونی هەرێمی کوردستان وەک مۆدێلێکی پێشکەوتووی سەقامگیری، قەڵای ئاسایش و دڵنیایی ئایندە بۆ سەرجەم پێکهاتەکان و هاوبەشانی نیشتمان درەوشاوە بمێنێتەوە.

سادق ئەزرەقی

راگەیانن دەزگایەیل ئەمنی عراقی لەباوەت بەسان 71 بارەگای درووکانی کە ئۊشن سەر وە حەشد شەعبیە، دەریگ فراوان واز کەێد لەوەرانوەر پرسیارەیل قۊلیگ لەباوەت میکانیزمەیل وەڕیەوەبردن ئەمنی، و شیواشیو چەک وەرەلا، و یەکتربڕینە ئاڵووزەیل لەناوەین شەرعیەت دەوڵەت و کار توڕەیل نافەەرمی لە عراق لەماوەی ساڵەیل گوزەشتە.

 دەسوەجێ پرسیارەیل دەرکەفن: چۊن ئی بارەگایەیلە لە لایەنە پەیوەندیدارەیلەو ون بۊن لەماوەی ئی هەمکە ساڵەیلە؟ و چۊن ئی بارەگایەیلە لە چەودیاریکردن یا دۊاکەفتن لایەنە فەرمییەیلەو گوما بۊن ئەرا ماوەی زیاتر لە دوو دەیە؟

ئی بارەگایەیلە ناونیشانەیل "وەرگری" یا هێمای گریەدریاگ وە حەشد شەعبی کردنە رووکار ئەرا خوەیان، کە یەیش "سام"یگ وەرگری کۆمەڵایەتی و ناوخۆیی وەپیان داگە کە هیشت دەزگایەیل ئەمنی ناوخۆیی یا ئەندامەیل جیوەجیکار دوودڵ بوون لە نزیکەوبۊن لەلیان یا وەشکین هۊرد لەناویانیان ئەرا دۊرکەفتن لە هەر نواگیریکردنیگ سیاسی یا چەکداری.

 ئی بارەگایەیلە هەمیشە وە شیوەی سەربازگەی سەربازی ئاشکرا دەرنەکەفتنە، بەڵکم فرەیگیان خوەیان شاردنەسەو لەپشت رووکارەیل درووکانی جویر کۆمپانیایەیل ئەمنی، و ریخریاگەیل کۆمەڵگەی مەدەنی، و نووسینگەیل ئابووری، یا بارەگای بزووتنەوە و لایەنەیل سیاسی و باوەڕی، کە لەناو گەڕەکەیل نیشتەجیبۊن بەشەو بۊنە دۊر لە بڵاوبوین سەربازی راستەوخۆ.

 سروشت رێککەفتنە سیاسییە یەک لەدۊای یەکەیل بەشداری کرد لە چەوپووشیکردن لە فرەی چالاکییە بی مووڵەتەیل، کە توڕەیل دەسەڵات داپووشینیگ ئەرا خوەیان پەیا کردن کە ئی بارەگایەیلە لە وەشکین یا پرسیارکردن کارگێڕی دۊر کەێد؛ و پرۆسەی ئاشکراکردنیان دەسوەپی نەکرد مەگەر وەگەرد دەرکەفتن ئیرادەیگ حکومی راسگانی لەناو پلانەیل "گیرهاوردن چەک ئەرا ژیر دەس دەوڵەت" و چالاککردن دەسە جیوەجیکارە هاوبەشەیل، و هەڕەشە ئەمریکییە گریەدریاگەیل وەیەوە و هشکەوبۊن پەیوەندییە هەرێمییەیل ئەرا ئەو لایەنەیلە.

راپۆرتە ئەمنی و پرۆسەییەیل گریەدریاگ وە ئی جۊرە بارەگایەیلە نیشان دەن کە ئەو چەکەیلە لەناویان هەن فرەتر جیاجیا بۊنە لەناوەین چەک سووک و ناوەنجی جویر تفەنگە پەلاماردەرەیل جویر کڵاشینکۆف و رەشاشەیل بی کەی سی، و قازفەیل (ئار بی جی)، هەرلیوا کەرەستەیل لۆجستی و تاکتیکی هەس جویر ئامێرەیل پەیوەندی بیتەڵ، و کامێرایەیل چەودیاری، و بڕیگ جار فرۆکەی بیفڕۆکەوان بازرگانی یا پرۆسەیی کە ئەرا چەودیاریکردن مەیدانی وەکار تیەین وە بی رەزامەنی فەرمی.

هەرلیوا بڕیگ لە تەقەمەنی و گولەیل دیرن کە وە ریەیل نایاسایی دابین کریەین دۊر لە سەرژماری فەرمی ئەرا ئەممارەیل دامەزراوە ئەمنییە حکومەتییەیل، وەلی باوەت سپۆنسەرکرن و مووچەیل ئەرا ئی بارەگا درووک6 یا نافەەرمییەیلە فرەتر بەشەو بوود لەناوەین سەرچەوەیلیگ کە نیەچنە ژیر شەفافیەت دارایی حکومی لەناویانیش توڕە ئابوورییەیلە، چۊنکە ئی بارەگایەیلە و ئەو لایەنەیلە لەپشتیان وسیانە پشت وە توڕەیل سپۆنسەرکرن خوەیی بەسن کە چەسپانن سەرانە، و کۆنترۆڵکردن لەبان پەیماننامە لاوەکییەیل، و پرۆسەیل قاچاخی، و کۆنترۆڵکردن وەبان بڕیگ لە دەروازە ئابووری یا بازرگانییە نافەەرمییەیل لەخوەی گرێد.

 بڕیگ لە کارمەنەیل لەی بارەگایەیلە شایەت وە شیوەیگ کردەیی توومارکریاگ بوون لەبان میلاکەیل دامەزراوە فەرمییەیل جویر فەرمانبەر یا کارمەنەیل باڵەیل کە مووچەی دەوڵەت وەرگرن، وەلی جیاوە کریەین ئەرا خزمەتکردن ئی بارەگا درووکانیەیل یا رووکارە لاوەکییەیل، لە وەختیگ ریژەیگ لە مووچەیلیان بڕیەێد یا ناوەیلیان وەکار تیەێد ئەرا هەڵئاوسان فەرمانبەری و سپۆنسەرکرن چالاکییە تایبەتەیل، و بڕیگ لە قەوارە گریەدریاگەیل وە باڵەیل دەیشت لە چوارچیوەی کۆنترۆڵ فەرمی لەبان پشتگیری لۆجستی و دارایی رەدبۊ لە سنوورەیلەو ژیەن، کە لەڕی کەناڵەیلیگ دۊر لە چەودیاری بانک ناوەندی عراقی و وەزارەت دارایی وەڕیەو چن.

وەخت ئاشکراکردن ئی بارەگایەیلە و بەسانیان پرسیارەیل رەوایگ دروس کەێد لەباوەت رۊداوە خۊناویەیلە کە عراق لە خوەینشاندانەیل تشرین یەکەم 2019 وەخوەی دی، و لەو وەختە قسەکردن فەرمی و جەماوەری فرە بۊ لەباوەت چەمک "لایەن سێیەم" کە وە یەکسان خوەینشاندەرەیل و هازەیل ئەمنی وە فیشەک زینگ و قەناسەیل مەرگ و بومبە دەنگییەیل کردیادە ئامانج ئەرا مەبەست دروسکردن ئاژاوە و نواگیریکردن خوەینشاندانەیل، و شکستخواردن تا ئیسە لە ئاشکراکردن ئەو تاوانبارەیلە کە خوەینشاندەرەیل کردنە ئامانج و بۊنە مدوو شەهیدبۊن سەدان کەس و زەخمداربۊن هەزاران.

بۊیین دەیان بارەگای درووکانی و بیمۆڵەت کە دۊر لە کۆنترۆڵ دەوڵەت و تەنانەت دۊر لە رێنماییە ناوەندییە فەرمییەیل ئەرا دەسەی حەشد شەعبی کار کەن، وە بەشیگ شیەوکردن ئەرا ئەو ژینگە کەێد کە ئی کردارەیلە لەلی دەرچگنە؛ کە ئی بارەگایەیلە شانەیلیگ دابڕیاگ دروس کەن کە خاوەن چەکن، و توانای جۊلە دیرن، وەگەرد نەۊین پرسیارکردن، و لەماوەی ساڵەیل، ئی بارەگا رووکەشییەیلە، نوێنەرایەتی ناوچە بوورەیل کردنە کە ئەندامەیل چەکدار نادیار ناسنامە یا ئەوانەگ شیوەیگ فەرمی نشان کەن لەناوی جۊلە کەن، و ئەجێندایەیل دۊر لە بڕیار دەوڵەت و دەسەڵاتی جیوەجی کەن، و لە ئەنجام مەنیین دۆسیەی "لایەن سێیەم" ئەگەر بتۊنیمن بۊشیمن، ئەرا ماوەیگ دریژ بی ئاشکراکردنیگ یەکلاییک ئەرا گشت هۊردەکارییەیلی، وە بەشیگ گلەو خوارد ئەرا بۊیین توڕەیلیگ لەی جۊرە کە لە ژیروەژیرەە کار کەن، و  نەوین دەسەڵات یاسا و لاوازی چەنگ چەودیاری ئەرا چەسپانن چشتیگ وە هاز چەک لە دەیشت دامەزراوە دەستوورییەیل دەوڵەت وەکار تیارن.

توانای حکومەت عراقی لەبان پابەندبۊن وەو مەوقەی دیاریکریاگە لە 30 ئەیلوول 2026 ئەرا جیوەجیکردن بڕیار گردەوکردن چەک ئەرا ژیر دەس دەوڵەت کەفێدە نوای تاقیکردنیگ فرە ئاڵووز؛ کە ئیرادەی حکومی و داپووشین سیاسی گشتگیر و وە شیوەیگ نائاسایی، لەڕی هاوپەیمانی وەڕێوەبردن دەوڵەت و رێککەفتن "شیعی سوننی کوردی" و رێنماییەیل سەرۆک ئەنجومەن وەزیرەیل عەلی زەیدی ئەرا ئامادەکردن پرۆژەیاسایگ تایبەت، جدییەتیگ بیوینە نیشان دەن، وەلی فەوزای ئەمنی و تێکەڵاوبۊن دەسەڵات جیوەجیکردن تەواو لە مەوقەی دیاریکریاگ وە کاریگ فرە سەخت کەێد و وەگەرد ریگرییەیل بنەڕەتی دێدە یەک.

بڕیار مووڵەتەگە پشتگیرییگ سیاسی فراوان لە "هاوپەیمان وەڕیەوەبردن دەوڵەت" وەدەس تیەرێد، وەگەرد دەسنشانکردن وە چەسپیان یاسا جیوەجیکریاگەیل و یاسای نواگیریکردن تیرۆر وەرانەور هەر چالاکییگ چەکداری دۊای 30 ئەیلوول، و بڕیگ لە باڵە گەورەیل جویر عەسائیب ئەهل حەق و کەتیبەیل ئیمام عەلی و سەرایای سەلام گامەیل کردەیی نان کە خوەی لە داین بەشەیلیگ لە وەڕێوەبەرایەتی لیوا و بارەگایەیلیان وەدەس حکومەت دینەو تا بچنە ژیر چەتر فەرمی دەوڵەت، و حکومەت ئی مەوقە وە شێوەی فەرمی گریە دەێد وە کووتاییهاتن وە ئەرکەیل هاوپەیمان دەوڵەتی ئەرا جەنگکردن دژ وە ریخریاگ داعش، ئەرا کیشانەوەی دیارترین دەسپیچگ کە باڵەیل وەکاری تیارن ئەرا رەواداین وە هیشتن جبەخانە سەربازییەگەیان لە دەیشت دامەزراوە سەربازییە فەرمییەگە.

وەلی ئەو سەختی و ریگرییەیلە کە هەڕەشە لە جیوەجیکردن تەواو کەن، ئەوەگ وەپی وتیەێد "رەتکردن عەقائیدی" لەخوەی گرێد چۊنکە باڵەیل چەکدار خاوەن دەسەڵات جویر کەتیبەیل حزبولڵا، و بزووتنەوەی نوجەبا، و کەتیبەیل سەیدولشوهەدا و ئەسحابولکەهف هەڵوێستیگ تون گردنە و وەدەسداین چەکەیلیان رەت کەن، و وە "چەکیگ وەرگر" هەژماری کەن کە نیەبایەد بیریەێدە دەس، ئی بەشەوبۊن زبرە هیلێد هەر تەقەلاییگ ئەرا چەسپانن چەک وە هاز سەربازی هوشداری بیەێد لە وەردەوەردەیگ ناوخۆیی فراوان.

بۊیین دەیان بارەگای درووکانی و رووکارە ئابووری و ئەمنییەیل، قۊلی دزەکردن ئابووری و توڕەیی ئەرا ئی قەوارەیلە نیشان دەێد، کە شایەت پەنا بوەنە وەر شاردن قۊل یا ئاڵشتکردن رووکارەیلیان لەجیای ڕووەک وە کردەیی بیەنە دەس، و دۆسیەگە پابەندە وە رادەی ئارامی ناوچەگە و ئاڵووزییە وەردەوامەیل، چۊنکە بڕیگ لە لایەنەیل چەک وە ئامرازیگ وەرگری ستراتیژی دۊنن کە گریەدریاس وە ململانێیەیل ناوچەگە، کە یەیش هیلێد گریەدریان ئەندامی بڕیگ لە باڵەیل وە بڕیار لە دەیشت سنوورەیل بوودە ریگری لەوەرانوەر سەروەری بڕیار تاکی بەغداد.

پوختەی ئەوەگ شیەوکردن سیاسییەگە خەێدە فتراقی، ئەوەسە کە وە کردەیی دۊرە جبەخانەی گشت باڵە چەکدارەیل وە تەواوی هەڵبوەشیەێد و کووتایی وە چەک وەرەلا وە شیوەیگ رەها باوریەێد تا 30 ئەیلوول 2026، لەوەر ئاڵووزی توڕەیل بەرژەوەندی و چەک، وەلی ئەوەگ فرەتر وەیجویرەس ئەوەسە کە ئی مووڵەتە بڕەسێدە سەرکەفتنیگ ریژەیی کە خوەی لە داپووشین یاسایی و دامەزراوەیی قایم دۊنیەو، و پابەندکردن ئەو باڵەیلە کە لە بنەڕەت لەناو حەشد شەعبی هەن وە تیکەڵاوبۊن و رێکخستن سەربازی تەواو لەژیر سەرکردایەتی سەربازی پیشەیی، لە وەرانوەر چگنەناو رێڕەوەیل لەخوەیگردن دریژماوە یا چارەسەرییە ئەمنی و سیاسییە پلە وە پلەگەیل وەگەرد باڵە رەتکەرەیل، ئەرا دۊرکەفتن لە سڕبردن وەرەو جەنگیگ گشتگیر کە ئارامی ناوخۆیی ناسک بشەکنێد، و هەڵوێست ئەمریکی و ئاڵووزییەیل لەناوەین ویلایەتە یەکگرتگەیل و ئیران هەر وە هوکاریگ یەکلاییکەر مینێد لە سروشت گردەوکردن چەک و مەوداگەی.

فاتیمە سەڵاح ئەرکەوازی

‏گەنجی تەنیا قۆناغیگ لە تەمەن ئایەم نییە، بەڵم هاز بی پایانیگە و روح زینگیگە کە بزوێنەر سەرەکی ئاڵشتکاری ،و داهێنان، و وەنواچگن کۆمەڵگەی مرۆییە.

‏لەرووژ جیهانی گەنجەیل، جیهان رێز لە کوشان و داهێنان و هیوای نەوەیل نوو گرێد، نەوەیگ کە لەناوەین ئاڵنکاری پیچاوپیچەیل ئمڕوو تەقەلای دروسکردن ئایندەیگ رووشنتر و دادپەروەرانەتر دەێد.

‏رۆل گەنجەیل لە مقیەتیکردن و توونکردن فەرهەنگ و زوان و ناسنامەی نەتەوەیل جویر سەنگ بناغە  و ئەوزەڵکردنە، گەنجەیل خاوەن هویرمان جیاواز و باوەڕ وە خوەی نەک تەنیا بوونە پاسەوان میرات رەسەن وەرین، بەڵکم وە ئامراز هاوچەرخ و دیدگای نوو دەنگ رەسەنایەتی رەسننە جیهان، لە مژارەیل زانست، ئەدەب، هونەر و تەکنەلۆژیا، هەر وەخت دەرفەت و پشتگیری شایستە دریابوود وە گەنجەیل ئەنجامەگەی شۆرش فکری و پیشکەفتن بی وینە بویە.

‏باوجی ئێ هازە گەپ و پۆلاییە هەوەجە وە دەرفەتیگ یەکسان و پەروەردەی سەردەمی و رەخسانن زەمینەی ئەوزەڵدان دیرێد، کۆمەڵگەیگ بڕوا وە توانای گەنجەیل بیاشتوود گوش لەلیان بگرێد، کۆمەڵگەیگ زینگە و وەرەو ئایندە گام نێد.

‏ئمڕوو (12 ئاب) رووژ گەنجەیل، رووژ دووپاتکردن بەڵێنەیلە ئەرا پشتگیری گەنجەیل و داننان وە مافەیلیان و رێزگردن لەو شەکەتیە ک رووژانە ئەرا بونیاتنان بانانیگ خاستر کیشن، گەنج نەک تەنیا ئایندە، بەڵکم ئیرنگە و زەمینەی سەرەکی ئاڵشتکاریە، با ئمڕوو بوودە رووژ وە هویرهاوردن باوەڕداشتن وە توان گەنجیگ باوەرداشتنە وە رووشنایی ئایندەی گشت مرۆڤایەتی، جویر ئەوەگ  نێلسۆن ماندێلا ئوشێد:

‏"گەنجەیل ئمڕوو، بیناسازەیل ئایندەن. ئەگەر بانانیگ رووشن توایمن، بایەت ئمڕوو باوەڕ وە توانایەیلیان بیاشتویمن".

‏ 

‏

‏

ڤینۆس بابان

جۊلەی کردەوەیل سیاسی لە مەوقەی دەرکەفتن هەرێمی وە پرۆتۆکۆلەیل شیوەیی نیەخوەنیەێدەو، بەڵکم وە سەنگ جۊری دەسپێشخەری و توانای لەبان دووارە داڕشتن بنەماگان بازیەگە خوەنیەێد. لەی چوارچیوە وە تایبەتی، سەردان سەرۆک هەرێم کوردستان نێچیرڤان بارزانی ئەرا پایتەخت بەغداد و چگن راسەوخۆی ئەرا بان مێز بڕیار لە هاوپەیمان وەڕێوەبردن دەوڵەت وە ئامادەبۊن سەرۆکایەتییە چوارینەگە، لە سنوورەیل هەماهەنگی کارگێڕی باو رەد کەێد، ئەوە پرۆسەی دووارە رێکخستن قیبلەنامڵی سەروەریە کە ئامانج لەلی رەد بوی لە چوارگووشەی وەڕێوەبردن ناکۆکییە شەکەتکەرەیل ئەرا ئەندازیاری رێککەفتنەیل قایم و وەردەوام.

چوارچیوەی سیاسی و وەخت دەسپێشخەریەگە

نیەتۊەنیەێد ئی سەردانە لە ئاڵشتکارییە ناسکەیل لە دیمەن سیاسی و ئەمنی و هەرێمی جیا بکرەێدەو، سەردانەگە خوازین هەولێر و بەغداد وەرجەسە کەێد لە رەدکردن گیرخواردنە پێکهاتەییەیل لەڕی دوو رێڕەو هاوتەریب:

رێڕەو دامەزراوەیی جیوەجیکار.. کە خوەی دۊنێدەو لە گفتوگۆیل راسەوخۆ وەگەرد سەرۆک حکومەت و وەزارەتە پەیوەندیدارەیل ئەرا هەڵوەشانن ئەو باوەتە راسەوخۆیەیلە کە پەیوەندی دیرن وە بودجە، دراو نەختینە و میکانیزمەیل دارایی مووچەی فەرمانبەرەیل هەرێم کوردستان و خانەنشینەیل و چەودیاری کۆمەڵایەتی.

رێڕەو سەروەری رێککەفتنی..لەڕی چگن راسەوخۆ ئەرا هۆڵ گردەوبوینەیل هاوپەیمانی وەڕێوەبردن دەوڵەت و وە ئامادەبۊن سەرۆکایەتییە چوارینەگە کە پەیوەندیدارە وە رێکخستن ریتم جۊلەی یاسادانان و دابینکردن داپووشین سیاسی و رێککەفتن لە ناوەین فراکسیۆنە نیشتمانییەیل ئەرا مقیەتیکردن بەرژەوەنیەیل وڵاتەگە و رەدکردن قۆناغە هەستیارەگە.

شیەوکردن دۆسیە سەرەکییەیل لەبان مێز گفتوگۆ

یەکلاییکردن دارایی و تاسیان وزە.. کێشەی ئابووری وە جومگەی بنەڕەتی مینێد وە تایبەت وەگەرد ئاڵووزبۊن قەیران کاش و دیرکەفتن خەرجکردن مووچە و شایستە کۆمەڵایەتییەیل لەبان بنەمای ئەو رەنگدانەوەیلە کە لەبان پەککەفتن هەناردەیل نەفت رەدبۊ لە گەروو هورمز رۊ دانە، گفتوگۆیل تەقەلا دەن ئەو ئارامکردن وەختانە رەد بکەن وەرەو چوارچیوەیلیگ ئەرا دایین و میکانیزمەیل ئاشکرا کە رەوانبۊن مووچەیل وە وەردەوامی مسۆگەر بکەێد وەگەرد تەکان ئەرا پەسەنکردن یاسای نەفت و گاز فیدراڵی.

ئاسایش مەیدانی و تاقیکردن سەروەری.. دۆسیەی ئەمنی ناسک فرە وەدەس تێرێد دۊای ئەو پێشهاتە گەورایەیلە کە خوەیان دۊننەو لە پەلامارەیل دۊایی کە رەسینە بارەگایەیل ئەمنی و ئەوەگ وەگەردی بۊ لە بەڵندکردن لە ناو هەڕەشەیل هەرێمی، هازدارکردن هەماهەنگی لە ناوەین هیزەیل فیدراڵی و هیزەیل پیشمەرگە وە تایبەت لە کەلەبەرە مەیدانییەیل و ئەو ناوچەیلە کە مادەی 140 گرێدەیانەو هەوەجەیگ سەروەری نیشان دەێد ئەرا ریگریکردن لە ئاڵشتکردن عراق ئەرا مەیدانیگ ئەرا یەکلاییکردن تووڵەیل.

لە باوەتە مەیدانییەیلەو ئەرا نیشاندەرە فەرمییەیل

تویت فەرمی سەرۆک هەرێم کوردستان دۊای گردەوبوینە بەسیایەگەی وەگەرد سەرۆک وەزیرەیل، لە چوارچیوە باوەیل بەیاننامە دیپلۆماسییەیل رەد کەێد، کە پەیماننامەیگ پەنجی دانا کە بەیاننامە ستراتیژییەیل دیاری کەێد ئەرا کەمەوکردن رەنگدانەوەیل ئیسە: دووپاتکردن مەرجەعیەت دەستووری، چارەسەرکردن تاسیان دارایی، گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەت، زویکردن وە کارە لەپیشینەیل گەشەپیدان و یەکخستن بەرەی نیشتمانی دژ وە رخباریەیل هەرێمی.

یەکەوگردن خوازین هەولێر و بەغداد لە ژیر سای هاوپەیمان وەڕێوەبردن دەوڵەت ئەرا نواگیریکردن قەیرانەیل نەفت و بەڵندکردن چەکداری ئی جۊلە شەرعیەتیگ سەروەری دووجار دەێدە پی، ئەو دۆسیەی گیرهاتگە لە داڵانەیل مامەڵە تیکتیکیەیل ئاڵشت بوود ئەرا چوارگووشەی بەرژەوەنی باڵای نیشتمانی، و دووپات کەێد کە مقیەتیکردن ئاسایش دارایی و مەیدانی عراق هەوەجە وە پابەندبۊنیگ دامەزراوەیی ئاراستەکریاگ دیرێد ئەرا مقیەتیکردن دەسەڵات یاسا و مقیەتیکردن ئارامی وڵات فیدراڵی.

نێچیرڤان بارزانی.. ئەندازیار هاوسەنگی لە سەردەم جەمسەرگیری

ئی جۊلە ئامادەبوین بەڕێز نێچیرڤان بارزانی چۊ کەسایەتییگ میحوەری جیگیر کەێد کە پانتاییگ فراوان ئەرا مانۆڕکردن و توانایگ لەبان کۆنترۆڵکردن قەیرانەیل دیرێد، وژاردەی هەمیشەیی ئەو وە پشت بەسین وە دیپلۆماسیەت ئارام و دیدارە راسەوخۆیەیل بەشداری کەێد لە مقیەتیکردن هەولێر لە فشارە سەختەیل ئابووری و هەرێم کوردستان کەێدە هاوبەشیگ کارا و سەرەکی لە هاوکێشەی حوکمڕانی و ئارامی لە بەغداد.

چەسپانن شەرعیەت ئەدای کار دامەزراوە فیدراڵییەیل

لەباوەت سەرۆکایەتی ئەنجومەن وەزیرەیل و حکومەت فیدراڵی، بەرهەمهاوردن رێککەفتنەیل ئاشکرا و چارەسەرکردن دۆسیە گیرهاتگەیل وەگەرد هەرێم کوردستان سەرکەفتنیگ دەێدە دەوڵەت لە وەڕێوەبردن دۆسیەی شایستەیل هاوبەشی نیشتمانی و رەنگدانەوەی توانایەتی لەبان چەسپانن ئارامی سیاسی و جیوەجیکاری کە قەوارەی فشارەیل هەرێمی و دەوڵەتی کەمەو کەێد.

ستراتیژیەت هاوپەیمان وەڕێوەبردن دەوڵەت و مقیەتیکردن یەکگرتگی

هاوپەیمان دەسەڵاتداڕ هەوەجە وە مقیەتیکردن یەکگرتگیی هاوپەیمانەیل کورد و هاوبەشە نیشتمانییەیلی دیرێد، گفتوگۆیل ئیسە لە رەفتارە بڕگەییە راسەوخۆیەیل رەد کەن ئەرا رەسین وە رێککەفتنەیل تیکتیکی و ئەوانەگ پەیوەندی دیرن وە هەماهەنگی سیاسی و یاسایی لە ناوەین لایەنەیل کوردی و کوتلە فیدراڵییەیل ئەرا گەرەنتی ئارامی دامەزراوەیی.

قایمکردن سەروەری لە سای هاوسەنگیەیل هەرێمی

سەردانەگە تیەێد لە سای ئاڵشتکارییەیل جیۆ-سیاسی و بەڵندکردنەیگ ئەمنی ئاڵووز کە پەیوەندی مەیدان عراقی و هەرێمی دیرێد، هەماهەنگی سەروەری لە ناوەین بەغداد و هەولێر پایەیگ نیشان دەێد ئەرا ریگریکردن لە داڕشتن هەر فەرمانکرنیگ دەیشتەکی و مقیەتیکردن زەوییەیل عراقی و بارەگا ئەمنییەیلی و پرۆژەیل وزە و بەرهەمە رەدبۊیل لە سڕبردن ئەرا ناو کۊرەی جەنگە هەرێمییەیل.

رەهەندەیل و دەرئەنجامە جیوەجیکارییە چەوەڕیکریاگەیل

لەڕوی ئابووریەو.. دامرکانن قەیران دارایی هەرێم کوردستان جۊلە گلەو دەێد ئەرا بازاڕەیل و بازرگانەیل لە هەولێر و سلێمانی و دهۆک و میکانیزمەیل رێکخستنیگ فرەتر ئاشکرا دەێدە دارایی فیدراڵی لە بەغداد ئەرا چەودیاریکردن و دیاریکردن هەژمار و سەرچەوەیل.

لەڕوی سیاسی و دیپلۆماسیەو.. کلکردن پەیامەیل دڵنیایی ئەرا هاوبەشەیل دەوڵەتی و هەرێمی وە بۊین ئامرازەیل گفتوگۆی ناوخۆیی و توانایەتی لەبان یەکلاییکردن خاڵەیل ناکۆکی وە شیوەیگ خودی و وە خوازین نیشتمانی.

لەڕوی ئەمنیەو.. هازدارکردن هەماهەنگی مەیدانی ری بڕێد لە نوای تەقەلایەیل گرووپە تیرۆریستی و بەرژەوەنیخوازەیل ئەرا سوودگردن لە هەر بۆشاییگ ئەمنی یا سیاسی لە ناوەین ناوەند و هەرێم کوردستان.

لەڕوی رێکاریەو (تاقیکردن گەرەنتی و جیوەجیکردن).. تاقیکردن راسگانی ئی لویتکە لە توانایەتیەگەی ئەرا ئاڵشتکردن لە رێککەفتنە سیاسییە گشتییەیلەو ئەرا دەسەیل جیوەجیکاری وە خشتەیگ وەخت دیاریکریاگ، رەدکردن ئاڵووزییە بیرۆکراتی و جیوەجیکارییە وەرینەیل تەنیا گەرەنتی نیشان دەێد ئەرا ریگریکردن لە پەککەفتن دەرئەنجامەیل لەبان ئاست جیوەجیکردن کردەیی.

لە کووتایی، سەردان بەڕێز نێچیرڤان بارزانی ئەرا بەغداد وە قەوارەی پرۆتۆکۆلە دەرچگەیل نیەپوورێد، بەڵکم وە توانای لەبان دووارە ئەندازیاریکردن هاوکێشەی سیاسی لە مەوقەیگ جیاوەکەر، سەرکەفتن ئی دەسپێشخەری بەسیاگە وە ئاڵشتکردن تەواو لە دیپلۆماسیەت کۆنترۆڵکردن قەیرانەیل ئەرا هاوبەشی زامنییە هاوبەشەیل، وەختیگ فشارە دارایی و هەرێمییەیل بەرزەو بوون، هەولێر و بەغداد چەسپنن کە دروسکردن پیەڵەیل دی تەنیا وژاردەیگ دیپلۆماسی تیکتیکی نییە، بەڵکم بایەسەیگ سەروەری و یەکلاییکەرە ئەرا مقیەتیکردن ئارامی عراق و بانان دامەزراوەیی.

فاتیمە سەڵاح ئەرکەوازی/ زوان تەنیا ئامرازیگ ئەرا قسەکردن نییە، بەڵکم دەنگ روح و ئاوێنەی مێژوو و ناسنامەی نەوڕیاگ گەلیگە، هنای وە هویردی گوشگرید لە ئاواز قسەی مەردم دیار کرمانشان و ئیلام و ناوچەیل تر خوەرهەڵات، جویر ئەوەسا لە کیەنی ئاو زوڵاڵیگ مێژوو ئاو بنوشید، هەر زوی هەس وە زەقبوین وشەی بیگەرد و گەوهەردار شیوەزار کوردی خوارگ کەێد، وشەگەلیگ کە دویای سەدان ساڵ لە زەوروزەنگ هێمانگ جویر لوتکە کویەیل سەرکەش زاگروس و مانێشت و داڵاهوو وە سەربەرزی و نوویی مەننە.

‏ئێ وەردەوامی و رەسەنایەتیە رێککەفت نییە، بەڵکم 

‏نەوەردیگ بیدەنگ و داستان رەنگینیگە مەردم ئێ ناوچە وەگەرد زەمەن تووماری کردیە، هەرچەن لە ناوەندەیل خوەنین ریگە لە پەروەردەی وە زوان داڵگی گیریاس و کۆت و بەن فرەیگ وەبان کلتوور ناوچەگە چەسپیاس،  باوجی خواست و دوسداشتن مەردم ئەرا زوانەگەیان زەنگ وە گشت ئەو دیوارەیل بردیە و ڕمانیە ریگە نەداس ئاگر وشە رەسەنەیل کوڕەوبوون. 

‏داڵگەیل کرمانشان و ئیلام یەکەم مەکتەو نیشتیمانن زوان شیرن کوردی لەری سووز داڵگەیلەو چنریەن وە شیوەی مەتەڵ، و پەن و حیکایەت و لوڕە و لایلایەیل لە باوانەو ئەرا نەوە لەدویای نەوە وەبی وسیان وەردەوام بویە، داڵگەیل بوینەس پاسەوان راسکانی وشە رەسەنەیل و ریگە نەدانس چەم زوان داڵگیان هشکەوبکەێد.

‏لەلایگتریش سامان بیپایەن ئەدەب و فۆلکلۆر رۆل گەپیگ دیە، ژینگەی فەرهەنگی ئێ ناوچەیلە وە ئاواز فۆلکلۆر و شیعر کلاسیک و دەقە پیرۆزە دێرینەیل دەولەمەن کریاس. ئێ پاشخان وەپێزە جویر کیەنی ئاو زوڵاڵ، هەمیشە فەرهەنگ وشەی ناوچەگە ئاو داس و وەرگریی لە شیوانن زوانەگە کردیە.

‏لەی ساڵەیل دویاییە، نەوەیل نوو و توێژەرەیل ناوچەگە وە ئاگاداری قویڵیگ هاتنەسەو مەیدان، توومارکردن فەرهەنگ وشەیل، خزمەتکردن شیوەزار کوردی خوارگ لە ری دیجیتاڵ میدیا و زەقکردن شانازی وە ناسنامەی زوانی، بویە بزووتنەوەیگ هاوچەرخ کە روح تازە کردە وەر وشەیل کوەنە.

‏ ئێ تەقەلای بیوینەی کوردەیل کرمانشان و ئیلام ئوشنەپیمان: زوان کوردی تەنیا لەبان کاغەز فەرمی یا لە ناوەند ئەکادیمی ژیان نیەکەێد، بەڵکم ریشگ راسکانی زوان  لە ناخ دڵ و لەبان زوان مەردمە، تا ئەو وەختە دوسداشتن زوان جویر بەشیگ لەئازادی و هەبوین زنجیر بدەێد هویچ هازیگ نیەتوەنێد  دەنگ وشە رەسەنەیل بوڕێد.

‏پاراستن زوان لە خوەرهەڵات چەسپنەر راسییەگە کە هنای مەردمانیگ زوانەگەی دوس بیاشتوود سەنگەر پاراستن کەلتوورەگەی هەرگیزەو هەرگیز چووڵ نیەکەێد.

‏

‏

عەلی حسێن فەیلی/ شمارەی فرەیگ لە گەنجەیل وڵاتەگە سەریان هاناو دروسکردن ناوەرۆک لەبان پلاتفۆرمەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی جۊر "فەیسبووک" و "یوتیوب" و "ئینستاگرام" و "تیکتۆک" و ئەوانەی ترەک، و ئی دیاردە بەشیگ دیار لە ژیان کۆمەڵایەتی و راگەیانن لە وڵاتەگە دروس کەێد، و لە سای نەوین ئامارەیل فەرمی، سەنتەرەیل چەودیاریکردن راگەیانن دیجیتاڵی مەزەنە کەن کە شمارەی وەکارهاورەیل تووڕە کۆمەڵایەتییەیل زیاتر لە 32 ملیۆن کەس بوود، واتە نزیکەی 70% لە دانیشتگەیل عراق، و گەنجەیل و کوڕەیل گەورەترین بەشیانن، و ئمڕوو ئی پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەیلە ئاڵشت بۊنە ئەرا شۊن یەکگردن و مەیدانیگ ئەرا نیشاندان را و بڵاوکردن راسیەیل ژیان.

ئی کۆمەڵگا وە شیوەیگ زویوەزوی سەرسامکەر وەرەو نووبۊن دیجیتاڵی چوود، لەوەر نووڕین نەوەی نوو کە دوینێد ماف خوەیە وەربەس و پاوەنە باوەیل بشکنێد، و جادە و کۆمەڵگە بازرگانییە گەورەیل بکەێدە گۆڕەپانەیل گردەوبۊن وەخاتر دیداریگ وەگەرد کەسایەتییگ ناسریاگ لە تووڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی، و لە وەرانوەری، ئەوانە کەم نین کە ئی تام لەی دوینن و  پرسیار کەن: ئی گەنجەیلە وە دۊای چە گەردن؟ و ئی ناوەیلە لە کووەو هاتنە کە کەسیگ نیەناسێدەیان؟

لە چەن ساڵیگەو جەهانیگ ترەک لە خەیاڵ و کۊچەیل هۊر نەوەی نووی عراقی گەڕدێد؛ جەهانیگ کە مەرج نییە لەڕی راڕەوەیل راگەیانن فەرمی یا یەکگردنە باوەیل یا شاشەیل تەلەفزیۆنە ناسریاگەیلەو رەد بوود، و لە فرەی وەختەیل، نەوەی تەمەنگەورە ئی ئاڵشتکارییە نیەچوودە دڵیەو و هێمان باوەڕی ئەوەس کە دڵنیایی و ناوبانگ بایەسە لەری پەیمانەیل باو و راگەیانن کلاسیکییەو رەد بوون، بی ئەوەگ ئاگا داشتوود کە ئی گەنجەیلە کە تەمەنیان لە هەژدە ساڵ رەد نیەکەێد دوینن کە پەیوەندییە مرۆییەیل و نموونەیل پاڵەوانەیل شیوەیگ تەواو جیاواز دیرن.

ئەرا ئی نەوە، لەبان گشت ئەوەگ ئۊشیەێد لەباوەت بۊین فرەیگ لە ناوەرۆک نزم یا لافاویگ لە بیمانایی و زوان خاو، ئەوە بلۆگەر فڵان و یوتیوبەر گەنج کە ناوەرۆکەگەی لەناو ژوورەگەیەو لەڕی بڕگە **وینەگیریاگ**ەیلەو دروس کەێد، هەزار جار شیرینتر و قسەزانترە، و جی متمانەی گەورەترە لە هەر روییگ باو یا فەرمی، و ئەوانە هیچ دیواریگ لەناوەین خوەیان و تەماشاکەریان دروس نیەکەن، و بی هیچ پەردەیگ و وە سادەیی و وە زوان تایبەت خوەیان گوزارش لە خەم و ئازارە رووژانە و پەیوەندییەیل خوەیان کەن، و نهێنی وەردەوامبۊن و دووسییان لەناو دڵ مەردم ها ناو راشکاو و راسگووییان؛ و وەختیگ کۆمێنتەیل سەرنجەیل خوەننەوە، وەڵامیان دەنەو و هەس بەشداریکردن لە دروسکردن و ئافراندن ئەو ناوەرۆکە خەڵڤ کەن کە پیشکەش وە تەماشاکەر و خوەنەوار کەن.

 یەیش خود ئەو چشتەسە کە لایەنە فەرمییەیل و میدیایەیل راگەیانن ناوخۆییە گەپەیل نیەتۊنن بەرهەمی بارن، هەرچەن هێمان خاوەن ئامراز و هاز و پاڵپشتی دارایین ئەرا وەرەونواچگن؛ و ئەگەر کارەیل وە ئی شیوە بچن ئەوە شایەت دەنگ یا پێگەیان لە بانان ئی وڵاتە بیهازەو بوود.

زیادبۊن سەرکیشی و کاریگەری ئی فەزا خوازێد کە کاریگەری (ئەسارە نەناسریاگەیل جادە) نەشاریەێدەو، و لەجیای پرسیارەیل سەرسامی جۊر: ئەوانە کیین؟ یا ئایا ئی کارەیلە گرنگن؟ بایەسە بچینە ژیر ئەو راسیە کە دووپات کەێد ئەوەس کە ئی ئەسارەیلە خوەیان خوەیان دروس کردنە.

رەمزی میرکانی

هەر وەختیگ سایەڵ ئاڵووزی باڵ کیشێدە بان ئاسمان خوەرهەڵات ناوڕاس، و زوان مووشەکەیل و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەیل ناوەین هیزە هەرێمی و ناودەوڵەتییەیل تونەو بوود، کوتپڕ چەوەیل وەرەو هەرێم کوردستان عراق چن. هەرێم هیچ رووژێگ لایەنیگ هانەر یا هیزیگ دوژمنکارانە وەرانوەر دەورگردەی نەۊە، بەڵکم لە ماوەی دەیان ساڵ تەقەلا داگە ئەرا دروسکردن ئەزموونیگ بیوینە کە پایەیلەی ئاسایش و گەشەپیدان و وەیەکەوژیانە. وەگەرد ئەوەیش، هەرێم فرە جار خوەی لە "چەو زریان" دوینێدەو، جویر گۆڕەپانیگ ئەرا پاکەوکردن هەشمارەیل و ئامرازیگ ئەرا رەسانن پەیامەیل وەرگریکردن ناوەین نەیارەیل، ئایا چە ئی ئەزموون سەرکەفتگە کردەسە ئامانجیگ هەمیشەیی ئەرا ئاگر جەنگەیل؟

هەرێم کوردستان کەفێدە یەکتربڕین بەرژەوەنییە ستراتیژییە ئاڵووزەیل، لەناوەین هەژموون ئیران و تەمای تورکیا و ئامادەبۊین سەربازی هاوپەیمانن ناودەوڵەتی وە سەرکردایەتی واشنتۆن، هەرێم خوەی لە دڵ هاوکیشەی جوگرافیای سیاسی سەخت دوینێدەو.

ئامانجگردن هەولێر تەنیا کردەیگ ئەمنی نییە، بەڵکم تەقەلایگە ئەرا فشار ناڕاسەوخۆ لەبان ویلایەتە یەکگرتگەیل و هاوپەیمانەیلی، لە وەختیگ بڕیگ دوینن کە ئامادەبۊین هیزەیل هاوپەیمانان لە فڕۆکەخانەی هەولێر هەوەجەس ئەرا مقیەتیکردن ناوچەگە لە جیماگەیل داعش، هیزە هەرێمییەیل و میلیشیا سەر وەپیەیلەی وە کاغەزیگ فشار دویننەی کە تۊنن لەڕی مووشەکەیلەو بجویلننەی ئەرا چزداین کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی یا خاسەوکردن مەرجەیل گفتوگۆ.

ئەگەرە گەورەترین تاوان کە هەرێم کوردستان وەپای رخبەرەیلی کەێدەی، سەرکەفتنە ریژەییەگەی بوود، کە لە وەختیگ بەشەیل فراوانیگ لە ناوچەگە نوقم بۊن لە ئاژاوە و گەندەڵی و جەنگە ناوخۆییەیل، هەرێم تۊنست ژیرخانیگ دروس بکەێد، و بەرهەمکارەیل جیهانی بکیشێد، و ژینگەیگ لە ئازادی و جیاوازی فەرهەنگی و ئاینی دابین بکەێد، ئی نموونە لە ئارامی بۊسڵ نائارامی  ئەرا بڕیگ لەو هیزەیلە کە رخیان چوود پەتای ئاوەدانی و دیموکراسی بڕەسنێدە سنوورەیلەیان، یا کوردەیل بەڵگەیگ کردەیی پیشکەش بکەن کە وەڕێوەبردن دانا و مامناوەندی سیاسی تەنیا ریە ئەرا گەشەپیدان، کە یەیش شەرمەزار ئەو سیستەمەیلە کەێد کە لەبان ئایدۆلۆژیا تونڕەوەیل یا ئاژاوە نریانە.

کوردەیل باجەیل قورسیگ لە خۊن رووڵەیلەیان لە هیزەیل پێشمەرگە دانە ئەرا وەرگریکردن لە ناوچەگە و گشت جیهان، لە ساڵ 2014، هەولێر کڕ وەرگری یەکەم بۊ کە ری لە پەلکیشانن ریخریای داعش تیرۆریست گرد، و هەرێ تەنیا وە وەرگریکردن لە سنوورەیلەی بڕ نەکرد بەڵکم هاوبەشیگ سەرەکی بۊ لە ئازادکردن ناوچە عراقییەیل ترەکر و خستنەسەر ئەوەیش رۆڵ مرۆیی بیوینە، کە هەرێم میوانداری نزیکەی دوو ملیۆن ئاوارە و پەنابەر کرد، و نموونەیگ لە فیداکاری پیشکەش کرد لەبان قەیرانە داراییەیل، ئی رۆڵ سەرکردایەتییە هەرێم کردە شمارەیگ سەخت لە سیاسەت ناودەوڵەتی، و یە ئەوەس کە بۊسە مدوو خوسەی ئەو هیزەیلە کە توان پێکهاتەی کوردی لاواز بکەن و رۆڵە سیاسی و نەتەوەییەگەی پەراویز بخەن.

ئامانجگردن تەنیا سەربازی نەمنیە، بەڵکم ئاڵشت بۊە ئەرا جەنگیگ ئابووری سیستماتیک، پەلاماردان دامەزراوەیل ژیانی جۊر کێڵگەیل وزە، و ریگریکردن وەردەم هەناردەکردن نەفت، و بڕین بودجەیل دارایی لەلایەن بڕیگ لایەن لە بەغدادەو، گشتیان ئامرازەیلیگن ئامانج دیرن ئەرا سەرچەمانن هەرێم و شکانن ئیرادە سیاسییەگەی، هەرلیوا خاڵیگ گەوهەری دەردەکەفێد کە لە رەتکردن بڕیاگ لەلایەن هەولێرەو خوەی دوینێد ئەرا ئەوەگ بوودە رێڕەویگ ئەرا قاچاخکردن چەک یا هووشبەرەیل ئەرا بەرژەوەند ئەجێندایەیل هەرێمی، کە یەیش ئی هیزەیلە گاڵ دا تا تەقەلای گڵووڵەکردن جویلەی فڕۆکەخانەی ناودەوڵەتی هەولێر و پەکخستن رۆڵە گەشەپیدانەگەی بیەن.

لە ناوخۆی عراقی، بڕیگ لە سیاسەتمەدارەیل و کارتیکەرەیل پەنا بەنە دڕاکردن کلگەیل بوختکردن وەرەو کوردستان ئەرا شکستەیلیان لە پیشکەشکردن خزمەتگوزارییەیل و ئاوەدانکردن شارەیل ناوڕاس و باشوور، یە تەقەلایگ ئاشکراس ئەرا چەواشەکردن رای گشتی عراقی؛ کە لە وەختیگ ملیارەها دۆلار چوودە گیرفانەیل گەندەڵی و دووچەوەکی لە بەغداد، بودجەی هەرێم وە جۊریگ وینە کریەێد کە گوایە مدوو لاتیە لە بەسرە یا ناسریە، و راسیەگە ئەوەس کە هەرێم کوردستان، لەبان کەمی سەرچەوەیلەی لە وەرانوەر ناوەند، ئەوەگ دیرێد لە ئاوەدانی بەرهەمکاری کردگە، لە وەختیگ سامانەیل عراق لە ململانێیەیل بیهوچان لەکیس چگنە.

میژوو گەل کورد، لە کارەسات هەڵەبجە و ئەنفال تا رەسین وە داستانەیل پاڵەوانیەتی دژ وە داعش، چەسپنێد کە زوان رخبردن هیچ سوودیگ نیەرسنێد. هەرێم کوردستان هەر جویر ئامانجیگ مەنێد تا وەختیگ دەس وە وژاردەی ئاشتی و ئاوەدانکردن و وەیەکەوژیان گردیە، و تا وەختیگ رەت کەێد کە وەشۊکەفیگ بوود ئەرا میحوەرەیلیگ کە ویران کەن و ئاوەدان نیەکەن، مقیەتیکردن ئی نموونە تەنیا وەرپرسیاریەتی کوردەیل نییە، بەڵکم هەوەجەیگ رەوشتی و سیاسییە ئەرا کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی و ئەرا عراقییەیل ئومیدخواز ئەرا ئارامی، چوینکە لاوازکردن کوردستان لاوازکردن دۊایین قەڵایەیل ئارامیە لە ناوچەیگ کە بەجەر ئاگرەیل زیاتر نیەکەێد، پرسیارەگە مینێدەو: کەی ئەوانەی ترەک فامن کە هیز کوردستان و گەشەسەنینەگی زیایکردنیگن ئەرا ناوچەگە و هەڕەشە نین ئەرا بان هیچ کەسیگ؟.