کورد فەیلی و کارت نیشتمانی: قەیران تومارە شارستانییەیل
د. ئەحمەد فاتح محمد
ئاڵشتکاری دیجیتاڵی وەرەو سیستەم کارت نیشتمانی یەکگرتگ وەپەی یاسای شمارە (3) ئەرا ساڵ 2016 گامیگ بنەڕەتیە لە نووەکردن وەڕێوەبەرایەتی گشتی عراقی، ئەوەیش لەڕی تیکەڵکردن بەڵگەنامە چەسپیاگە بنەڕەتییەیل لەناو بەڵگەنامەیگ دیجیتاڵی بایۆمەتری یەکگرتگ، وەلی ئی ئاڵشتبوینە کە وە شیوەیگ پەییکەری پشت وە ئەرشیف کاغەزی ئەرا تومارەیل بار شارستانی بەسێدوە تایبەت تومارەیل سەرژماری ساڵ 1957—جاریگ ترەک یەکیگ لە ئاڵووزترین کیشە مافداری و یاساییەیل لە میژوو عراق هاوچەرخ واز کردەو، کە لە قەیران تومارە شارستانییەیل ئەرا چین کورد فەیلی دەرکەفێد، کە لەجیای ئەوەگ دیجیتاڵکردن بوودە ئامرازیگ ئەرا دادپەروەری ئی پێکهاتە و قەرەبووکردن زەرەده میژووییەیلی، راسگانی تەکنیکی نووەگە دا لە میراتیگ کەڵەکەبۊ لە بڕیارە کارگێڕییە جیاکارییەیلە، کە یەیش رێکارە رێکخستنییەیل ئاڵشت کرد ئەرا ریگرییگ ئاڵووز کە دەس دەێدە جەوهەر ماف لە هاووڵاتیبۊن و دانپیاداین وە کەسایەتی یاسایی.
ریشە یاساییەیل ئی کارەساتە گلەوخوەێد ئەرا ئەو بڕیار ستەمکارانە کە لە ئەنجومەن سەرکردایەتی شۆڕش هەڵوەشیاگ شمارە (666) ئەرا ساڵ 1980 دەرچگ، کە پێگە یاساییەگە ئەرا سەدان هەزار لە کورد فەیلی رمان، ئەوەیش لەڕی زەفتکردن رەگەزنامەی عراقی لەلیان، و دەسگردن وەبان بەڵگەنامەیلیان، و دەرکردنیان وە زوورەملی، و وەپەی ئی بڕیارە فەرمانگەیل بار شارستانی وە شیوەیگ کارگێڕی دەس کردنە نیشانەکردن تومارەیلیان وە دەسەواژەیلیگ کۆتوبەندکەر جۊر مسەفەر (بارکریاگ)، یا تومار هەڵوەشیاگ، یا دانان نیشانەیل سڕکردن و سڕین لەناو تومارە بنەڕەتییەیل ساڵ 1957، و وەرد ئەوەگ دەستوور عراقی هەمیشەیی ئەرا ساڵ 2005 لە مادەی (18/چوارەم) و یاسای رەگەزنامەی عراقی کارپیکریاگ شمارە (26) ئەرا ساڵ 2006 وە ئاشکرا بڕیار هەڵوەشانن ئەو بڕیارە و گلەوداین رەگەزنامە ئەرا زەرەدمەنەیل دیاری کردنە، وەلی شوینەوار کارگێڕی ئەو سیاسەتەیلە وە تەواوی لە سیستەم بیرۆکراسی وەزارەت ناوخۆ پاکەو نەکریاگە، و وە دووارە وەدەسهاوردن مافەیل وە ملکەچبۊ مەنیەسەو ئەرا رێڕەوەیل ئاڵووز و ریکارەیل سەرد لە جیوەجیکردن.
وەگەرد دەسوەپیکردن وە جیوەجیکردن یاسای کارت نیشتمانی شمارە (3) ئەرا ساڵ 2016، وەڕێوەبەرایەتی بار شارستانی و پاسپۆرت و نیشتەجیبۊن مەرج یەکسانبۊن داتایەیل ئەلیکترۆنی ئەرا داواکار کارتەگە وەرد تومارە نویسینگەگەی لەناو تومارە کاغەزییەگەی سەرژمار 1957 دانا، و لێرە کورد فەیلی تۊش چەن ریگرییەیل کارگێڕی و یاسایی ئاڵووز هاتن کە دیارترینیان مەنن هەزاران تومارە کە نیشانەیل سڕکردن ئەمنی و کارگێڕی هەڵگردنە کە گلەوخوەن ئەرا سەردەم گوزەشتە بی ئەوەگ وە شیوەیگ ناوەندی لابچن، کە ئیەیش هیشت فەرمانبەرەیل
ریگری لە دەرکردن کارتەگە بکەن و مامەڵەیل وەرەو فەرمانگەیل هۊردبینی و هەواڵگری لە رییگ رۆتینی بخەنە کار کە ئەرا چەن مانگ یا چەن ساڵیگ دریژە کیشێد، بیجگە ئەوەیش، تویشهاتن پەڕەیل تومارەیل 1957 لە بڕیگ لە فەرمانگەیل (جۊر فەرمانگەی بار رەسافە و ناوچە سنوورییەیل لە خانەقین و مەنەلی و بەدرە) ئەرا خەراوبۊن یا سڕین ئەنقەست اە پرۆسەیل دەرکردن، کە هاووڵاتییەگە ناچار کەێد بچوودە ناو داوا یاساییەیل سەخت ئەرا راسەوکردن یا وازکردن تومارەیل جیگر، لەبان ئیەیش، گلەوخواردگەیل لە دەیشت وڵاتوە تایبەت ئەوانە کە لە ئیران لەداڵگ بۊنە لە نەوەی دۊەم و سێیەم تویش قەیرانیگ یاسایی تیەن لە یەکسانکردن بەڵگەنامەیل لەداڵگبۊن و گریەبەسەیل ماڕەبڕین کە لە دەیشت عراق دەرچگنە وەرد تومارە رەسەنەیل باوەگ و باپیرەیلیان، کە ئی کاریشە کەفێدە وەر زنجیرەیگ لە پەسەنکردن و تاقیکردنەوەیل رەچەڵەک و پەنجەموور و کلکردنەیل سەخت ئەرا دادگایەیل بار کەسی.
وسانن کارکردن وە بەڵگەنامە کاغەزییە کۊنەیل و دیاریکردن مامەڵەیل وە کارت نیشتمانی بۊە مدوو گڵووڵەی تەواویگ لە ژیان چین فراوانیگ لە کوردەیل فەیلی. لە نەتۊنستن دەرکردن کارتە یەکگرتگەگە هاووڵاتییەگە بیبەش کەێد لە وەدیهاوردن مافە بنەڕەتییەیلی جۊر پەکخستن ماف خاوەنداریەتی داشت و ماڵ، و بیبەشبۊن لە دامەزرانن لە فەرمانبەریە گشتییەیل، و نەتۊنستن لە جیگیرکردن گریەبەستەیل مارەبڕین وە شیوەیگ یاسایی و ئەوەگ لەدۊای تیەێد لە لەداڵگبۊن مناڵەیل کە وە شیوەیگ فەرمی تومار نەکریانە، بیجگە بیبەشبۊن لە شایستەیل توڕ پاراستن کۆمەڵایەتی و پاسپۆرتەیل، ئی راسیە هەزاران خیزان لە رەوشیگ دانێد کە لە روی یاساییەو وە "نەوین رەگەزنامەی واقیعی" وەسف کریەێد، چۊنکە تاکەگە وە شیوەیگ تیۆری ماف رەگەزنامە لە دەق دەستووری هەڵگرێد، وەلی لە پیادەکردنی وە شیوەیگ کرداری و کارگێڕی بیبەش کریەێد ئەوەیش وە مدوو نەتۊنستن سیستەم رێکخستنییەگە لە لەخوەیگردن تایبەتمەندی مەزڵومیەت میژووییەگەی.
ئەرا چارەسەرکردن ئی قەیرانە بایەسە رێکارەیل یەکلاییکەر بگیرێدە وەر. یەکەمینیان دەرکردن رێنماییەیل جیوەجیکردن کە بەسریاگ بوود وە یاسای کارت نیشتمانی و وەزارەت ناوخۆ پابەند بکەێد وە سڕین گشت نیشانە جیاکارییە کۊنەیل وە شیوەیگ ناوەندی و ئۆتۆماتیکی بی ئەوەگ باری بخرێدە بان شان هاووڵاتییەگە، وە پشت بەسین وە بڕیارەیل دادگای تاوانەیل باڵای عراقی کە ئی رێکارەیلە وە تاوانەیل قڕکردن وەکۆمەڵ لەقەڵەم دا. و دۊمیان دروسکردن دەسەیل کارگێڕی و دادوەری هاوبەش وە دەسەڵاتەیل فراوان لەناو فەرمانگەیل بار شارستانی کە کار وە فەیلی دیرن ئەرا یەکلاکردن داوایەیل دروسی تومارەیل و جیگیرکردن رەچەڵەک وە شیوەیگ مەیدانی، و سێیەمیان ئاسانکردن رێکارەیل پەسەنکردن بەڵگەنامەیل دەیشت وڵات، و ئاڵشتکردن بار چەسپانن ناسنامە لەبان شان هاووڵاتی قوربانی ئەرا بان شان دەوڵەت و دامەزراوە ئەرشیفییەیلی.
ئاڵشتبوین وەرەو ئۆتۆماتیکیکردن بەڵگەنامە شارستانییەیل نابایەس چەوپووشی لە شایستەیل دادپەروەری گواستنەوەیی بکەێد. هاووڵاتیبۊن جیاوازییگ نییە کە بیرۆکراسی کارگێڕی بەخشێدەی، بەڵکم مافێگ رەسەنە کە دەستوور دیاریی کردگە. کووتاییهاوردن وە قەیران تومارە شارستانییەیل و ئاسانکاری وەدەسهاوردن کارت نیشتمانی ئەرا کورد فەیلی نۊنەرایەتی پێوەر راسگانی سەرکەفتن پرۆژەی دەوڵەت کەێد لە رەدکردن میراتەیل گوزەشتە، و چگن لە قۆناغ دانپیاداین تیۆری وە مافەیل ئەرا قۆناغ وەهێزکردن کارگێڕی و یاسایی راسگانی ئەرا گشت هاووڵاتییەیل بی جیاوازی.
