ئیدريس مەلا مستەفا بارزانی.. میژوو پیاییگ لە کەنار دوو سەردەم

شەفەق نيوز ـ هەولێر 

لە پاییز 1993، ریەگە وەرەو بارزان رییگ ئاسایی نەوی، وەلێ ریڕەوی دویرودرویژیگ بوی، چماێ نیەخوازێد ژان هەفتگ لەناو سەنگەیل باێدە خەوەر، چەمەری لە شوین تەرمیگ، وەسەر خوەی ری کەێد، وەگەرد ریەگەو، ساڵەیلیگ لە دویرکەفتن بڕێد.

  لە کەنار ریەیل، روی و روخسارەیل فرەیگ وسیانە، دەس ئەرا تەرم دوو کەس بەرزەو کەن، چماێ ئەرا سەردەمیگ کەن، بەشکی وەی دیرە گلەو بخوەێد.

 تەرم مەلا مستەفا بارزانی گلەو خوارد، ئەو ناوە کە وەقەی کویەیلەو کوتیا، تا کویە بویە نازناویگ ئەرای، و تەرم ئیدریس کوڕی، ئەو پیاوە کە وەرجەوەختە یای گرد چوین جەنگ لە دەیشت سەنگەرەو کریەێد، کە وەرجە ئەوە کە هەرێمیگ خاوەن دامودەزگا وەچەو خوەی بوینێد، کووچ دویایی خوەی کرد.

    ئەو بڕەیلە تەنیا ماڵئاوایی لە دوو لاشە نەکردیان، وەلێ تاقی ئەوە کردیان کە گلەوخواردن رویداویگ سیاسیە، نەک مەوقەیگ خیزانی، دووارە وەخاکناین لە بارزان دویای راپەڕین 1991، وەلێ هەمیش أيضاً دووارە نویسانن چیرووک درویژیگ بوی، کە چماێ کوردستان وەخوەی ئویشێد کە وەرزەیل بیگانەیی شایەت رووژیگ لە رووژان تەواو بوون، و سەرەتای نوو لە شوین نویسانن نەخشەیلەو لە پایتەختەیل نیەتێد، وەلی لەو شوینەو تیەێد نە چیرووکەیل لە کەژ کویەیەیل دەسوەپی کەن.

وەرجەیە ئەو دەسە بڕەسێدە بن کوردستان، کوردستان تا سنوور هاتە پیرییەو، کە لە خاڵ باشماخ لە سلێمانی، وەردەم زوی گردەو بوین، و لەورایش سەرکردایەتی لە نوای رزەیل بوی، و لە نوایان جەلال تاڵەبانی، و نێچیرڤان بارزانی کوڕ ئیدریس، وەگەرد بڕیگ لە سەرکردەیل بزووتنەوەی ئازادیخواز، کە نشانەیگ بوی وتیاد کویە توەنێد سومبولەیل خوەی گلەو بەێد، و هویرمان هەناێ گلەو خوەێد، خوەی وە تەنیا نیەتێدەو.

رووژ 31 كانون دویەم 2026، سی و نۆهەمین ساڵیاد کووچکردن ئیدریس مەلا مستەفا بارزانی بوی،و لەناوەین سیمای گلەوخواردن تەرمەگە ئەرا بارزان، و چیرووکەیل سیاسەت کوردی لە دەیەیل دویای ئەوە، ناویگ هەر وەگەرد پرسیار کوینە وەشیوەی نوویگ گلەو خوەێد، چوین پاڵاوانیەتی کویە بوودە زوانیگ باوەڕ وە پایتەخت بارێد، ئیجا باوەڕ وە هاوپەیمانەیل بارێد، ئمجا باوەڕ وە خود کورد بارێد، کە یەکێتی هەر تەنیا دروشمیگ نییە کە لە وتارەیل بویشیدەی.

پەیابوین لە سەردەم بیگانەیی 

شایەت میژوو ئیدریس بارزانی کوڵبڕەو بکریەێد جویر پیشمەرگە و سیاسەتمەدار و ڕێکخەر لەناو پارتی دیموکراتی کوردستان، کە لە ساڵ 1944ەو لە ناوچەی بارزان دەسوەپی کەێد، لەناو ماڵیگ کە سیاسەت پیشەیگ نەوی، وەلێ هەناسەدان رووژانە بوی.

لەناو کەشوهەوای بارکردن و دویرخستن و نیگەرانی هەمیشەیی گوزەران کرد، لە سەردەمیگ جوگرافیا وەبان خیزانەیل تەنگەو بویاد، لەو ساڵەیلە، مناڵی شوینیگ سەروەخوەیی نەوی، چەنە ئەوە کە یایگردن وەرجەوەختە بوی لە سەبر و چەوەڕیکردن و ئاڵشتبوین چارەنویسەیل.

  ساڵ 1961، دی چەک وە چشتیگ هێمایی لە ژیان گەنجەیل نەمەن، وەلێ بویە رییگ تەواوەتی، کە وەرجەوەختە چگە ناو رزەیل پیشمەرگە لە شووڕش ئەیلوول، ئیجا لە بڕیگ ویستگەی جەنگ ناوی هاتە بان، لەناویان جەنگ هندرین لە ساڵ 1966 کە فرە جار باسی کریەێد جویر مەوقەیگ کە مۆڕاڵ پیشمەرگە لە نواگیریکردن سوپای دەوڵەت بەرزەو کرد.

تا دویای ئەوە گام رێککەفتن 11ی ئادار 1970 ئەرا حکومڕانی خوەی کورد باێد، لەو مەوقە، نزیکترین تەقەلا ئەرا یەکلاییکردن وەردەوەردەی دویرودرویژیگ ناوەین دەوڵەت و بزووتنەوەی کورد، پەیمان فراوانیگ و چوار ساڵ ئەرا جیوەجیکردن، و واژەیلیگ لە شیوەیەو چارەسەری هەڵگرن، لە راسیەو گومان و دویاخستن لەناوی بوی، و وەبان دوو ری لەشانیەکەو چیان، رییگ دانوسەنین، و رییگ ئەمنی کە هەمیشە خەێدە هویر کە شایەت رێککەفتن خەڵەتانن بوود.

لەو ساڵەیلە ئیدریس بارزانی جویر روخساریگ دیار کەێد کە ناوەین ئەو دوو کڕە هامشوو کەێد، وەشوینکەفتن پرسەیل جیوەجیکردن و دانوسەنین، ئیجا گلەوخواردن ئەرا چەک وەختیگ سیاسەت تکەپا دەێد.

رویداو تەقەلای تیرۆرکردن لە دویادویای ساڵ   1970 جویر نشانەیگ ئەرا ناسکی ئەو وەختە دیار دەێد، سەردانیگ ئەرا بەغداد لە یەکخستن جیوەجیکردن و دروسکردن هیزیگ ئەرا پاسەوانی سنوور، ئیجا وەئامانجگردنیگ نشان دەێد کە یەکلاییکردن کاغەزیگ نەوی واژوو بکریەێد و جیوەجی نەکریا، زەنجیرەیگ بوی لە تاقیکردن، بەشیگیان وە گولە وەڕیەو چگ.

لە ساڵ 1974 جاریگ ترەک جەنگ قومیا، وسیان پڕۆژەی حکومڕانی خوەی کورد، و گومان زیایەو بوی وەگەرد سیاسەتەیل تەعریبکاری لە ناوچەیلیگ ناسک جویر کەرکوک و خانەقین، وەگەرد گلەوخواردن جەنگ لە بەرەیل دووڵ رواندز و ناوچەیلیگ ترەک، باس رۆڵەیل مەیدانی دیاریگ ئەرا ئیدریس کریەێد، وەرجە هاتن ساڵ 1975 جویر مەوقەی شکیانیگ نەک تەنیا سەربازی، کە شکیانیگ کۆمەڵایەتییش بوی، پەنابەری، ریخریاگەیل لەیەک جیاوە بوون، ئمجا تەقەلا دەن لە شارەیل بیگانەیی خوەیان گردەو بکەن.

  دویای 1975

لێرا وینەی ئیدریس بارزانی لە فرەی چیرووکەیل ئاڵشت بوود، لە سەرکردەیگ ناو جەنگ ئەرا پیای رێکخستن، نەک پیاو سەکوو، وەلێ پیاییگ لەبان هویردەکاریەیلیگ کار کەێد کە ریگری لەوە کەێد تا شکست نەوودە دابڕیانیگ یەکجاری، گرنگی ئی وەختە ئەوە بوی کە باس روییگ لە واتەی ئی پیاوە کەێد لەناو هویرمان کورد، نەم لەوەر ئەوە کە دەقیگ سیاسی وەناوبانگ نویساس، وەلێ چوینکە تەقەلای نواگیریکردن ئەوە کرد کە شکست بوودە پارچەبوین هەمیشەیی.

لە شوین شکست 1975، وەختیگ دیار بوی کە دویرکەفتن لە بیگانەیی ئەوەک مەنیەسەو لە شووڕش قویت دەێد، شووڕش گوڵان هات جویر کاریگ رویداری لەناو مەردم،  کە پیشمەرگە ناو خوەی هاوردەو، و دڵ جادە دەسکرد وە کوتیان، ئەو وەختە ئیدریس بارزانی لە دیارترین ئەندازیارەیل ئی پیچە بوی، وەگەرد مەسعود بارزانی کار کرد ئەرا چەسپانن سەرکردایەتی وەختانە، و کلکردن یەکەم مەفرەزەیل کە دووارە بەرە لەناو عراقەو دروس کردن، نەک جویر تەنیا گلەوخواردنیگ سەربازی وەلێ هەمیش جویر گلەوخواردنیگ دەروینی.

 لەو وەختە ئیدریس بارزانی مەرجی لەبان بەم توخمە بوی کە ژەنگ نیەگرێد، کە مەزەنە کرد ئەگەر ئیرادە هەر وە جویلەکردن مەن، و ئەو نەتەوە کە توانای پاوەگەزدان دویای شکیان داشت، توانێد خوەی لەبان مێز بچەسپنێد چەنیگ جوگرافیا لەلییەو تەنگەو بوود، وەی واتە، گوڵان تەنیا سەختیگ ئەرا بەغداد نەوی، وەلێ رویوەڕویبوین فەرمانەیل هەرێمییش بوی، لە وەختیگ پایتەخەیل فرەیگ ئەو باوەڕە داشت کە کورد بویە کاغەزیگ وەسەرچگ، لەلییان رژیم محمد رەزا پەهلەوی لە ئیران کە گومان داشت ئەوەک بەسیا هەر وە بەسیای مینێد، گوڵان ناکاوییگ ئەرا گشتی بوی وە پەیمانیگ ئاشکرا، کە کورد ئاسان نییە، و ری کویە شایەت بچەمێد، وەلێ قەت نیەشکێد.

وەگەرد رووزگارەو، گوڵان جویر رویداویگ سەردەمی تەنیا نەخوەنیاوە، وەلێ جویر ناسنامەیگ سیاسی ناوی وەگەرد ناو ئیدریس مەلا مستەفا بارزانی گریە دریا.

لە دویادویای هەفتایەیل و سەرەتای هەشتایەیل، 

پڕوژەی یەکێتی جویر خەویگ وەرجە سەردەم خوەی دەرکەفێد، تەقەلایەیل نزیکەوکردن هیزەیل کورد لە یەکەو، تا رەسێدە کۆنگرەیگ کوردستانی یا چەتریگ فراوانتر، کە دویای ئەوە ئەو هویرەیلە گەشە کەن لە چوارچیوەیەیلیگ جویر بەرەی کوردستانی.

 لێرا میراتی ئیدریس بارزانی و مەسعود بارزانی برای زیاتر ئاشکرا بوی، کە لە هاوکیشەی یەک سەرکەفتن نییە، وەلێ لە کەمەوکردن خەرج پارچەبوین ناوخوەییە، لە وەختیگ کوردستان لەناوڕاس جەنگ دەوڵەتەیلیگ بوی کە بەزەیی نیەزانن.

لە 31 كانون دویەم 1987، ژیان ئیدریس نزیک ئەرومیه وە نۆڕەدڵ کوشیاوە، لە تەمەن چل و سێ ساڵە، لە شوینیگ سایەدار کە زیاتر لە یەک ناو دیرێد، چماێ خود ئەو قەورە لەناو هویرمان جویلە کەێد، وەرجە جویلەکردنی لەبان زەوی.

ئیجا راپەڕین 1991 هات، تا وەچیگ لەبان سەردەمیگ جیاواز واز بکەێد، وەختیگ لاشەی ئەرا بارزان گلەو خوارد لە پاییز 1993، ئەو گلەوخواردنە تەنیا کەسایەتی نەوی، وەلێ مەوقەیگ بوی ئویشێد چیرووک دویرکەفتن بایەسە قاتی بکریەێد، و ئەو وەرزەیلە کە لەبان ریەگە تکەپا دان، ری وە پایانیگ پەیا کەن کە شایستەی خوەیان بوود.

چە لەبانی زانێ؟ 

دکتۆر شوان حەمەد ئەمین خۆشناو مامووستا لە بەش میژوو لە زانکۆی سەڵاحەدین باس ئیدریس مەلا مستەفا بارزانی کەێد جویر کەسایەتییگ جیاواز خاوەن روخسارەیل دەگمەن، تاوانای بەرزیگ لە وتار و قسیەکردن داشتیە وە شیوەیگ هویر کەسەیل دەوری کیشێد و کاریگەری لەبانیان داشت.

لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئویشێد: ئیدریس بارزانی دیپلۆماتکاریگ پایە بەرز بویە، و نووڕینی لە رەفتارکردن فراوان بویە، زانێد چوین قسەیە کەێد ئەرا چینەیل جیاجیا وەشیوەی گونجیاییگ وەگەرد شیوەی هویرکردنیان. 

 هەمیش باسی کەێد جویر سەرچەوەیگ ئەرا ئومید پەنابەرەیل و شکیاگەیل و نەهامەتی دیەیل، ئازا و ویرەدار نە ناو لە مافەیل گەل خوەی نیارێد، و خوەی لە سەختیەیل نیەشارێدەو، و دروسکەر بڕیار دانا بویە.

لە خوەنستن رۆڵ گشتیی، خۆشناو دوینێد کە ئیدریس دێرین بوی لە مەیدانەیل سەربازی و سیاسی و دیبلۆماسی و لە پرس یەکخستن نیشتمانی.

لە چین سەربازی، باس سەرپەرشتیاریی کەێد لەبان بەرەیل جەنگ هندرین و زۆزک، و ئەو دانوسەنینە کە لە شوین ئەو سەرکەفتنەیلە هات لە شوین هازداری تا رەسیە بەیاننامەی 29 حوزەيران 1966.

وتیش: هەمیش لە جەنگەیل 1969 ئامادە بوی جویر سەرکردەیگ دەس لەناو سەرکەفتنەیل پیشمەرگە داشت لە لاوازکردن حکومەت و دەڵەکدانی وەرەو گفتوگۆ، کە زەمینە ئەرا رێککەفتن 11 ئادار 1970 خوەش کرد، کە چگە ژیر ناڤ حکومڕانی خوەی کوردستان.

وەگەرد گلەوخواردن جەنگ لە ساڵ 1974، باس سەرکەفتنەیل ترەک کەێد لە بەرەیل دووڵ رواندز و  كوزەرز، و دویای شکست شووڕش ئەیلوول، ئویشێد شانوەشان مەسعود بارزانی بەشداری کرد لە دروسکردن سەرکردایەتی وەختانەر و کلکردن یەکەمین مەفرەزەیل کە پەیوەندی وە شووڕش گوڵان داشتن.

لەڕوی سیاسی، خۆشناو دوینێد کە دانایی ئیدریس لە دانوسەنین 1966 و1970 و1974 دیار دا، ئەرا نموونە لە گردەوبوین ساڵ 1974 وەختیگ داوا لەلی کریا  لەبان رەشنویسیگ واژوو بکەێد کە کورد لەلی رازی نییە، وت: دەسوەرداربوین ئەرا گەل خوەدان گرنگتر و خاسترە.

لە شان ئەوەیش، رکدار بوی لەبان یەکڕزی و کارکردن ئەرا ئاشتەوبوین، تا ناوی نریا وە ئەندازیار ئاشتەوبوین، و لە هەڵسەنگاندن رۆڵی لە زەمینەسازی ئەرا کوردستان ئیسە، خۆشناو گریەی بیدەنگی و تەقەلای وەردەوامی وەگەرد زەمینەسازی ئەرا دامەزریان بەرەی کوردستانی دەێد.

 هەرچەن وەرجە راپەڕین کووچ دویایی کرد، دووپات کەێد کە ئەو بنەمایەیلە کە ئەرایان خەبات کرد، و ئەو یەکڕزی و وتار و هەڵوێستە وە هاوکاری جەماوەر، لەو توخمەیلە بوین کە دەسمیەتی دان لە سەرکەفتن راپەڕین 1991، کە تا ئیسە لە ریڕەوی سەرکردایەتی کورد هاوسەردەم مەنیە.

ئەڕا چە ئمڕوو گرنگە؟

چوینکە نەوین ئەو کۆتایی وە پرسیارەیل خوەی نەهاورد، هەر وەختیگ کوردستان رەسێدە بان دوڕیانیگ ناوەین هاز و یەکلاییکردن، ناوەین پارچەبوین و یەکێتی، ناوەین هێمایی و راسگانی.

لەناوەین تفەنگ و کاغەز  

ئیدریس بارزانی لە نەوەیگە دانوسەنین وە وازهاوردن لە شووڕش نەزانست، وەلێ رییگ ترەک وەختیگ کویەیەیل دی توانای هەڵگردن ئەو بارەیلە نیەمینێد، لە ئەزموون ئەو، رێککەفتنیگ توانای خوەیڕاگری مقیەتیی نەکەێد بیخودە، یەکلاییکردنیگ وەبی هازیگ لەبان زەوی کە زویوەزوی بوودە واژووکردنیگ کە هەر وەختیگ باێد پویچەڵ کریەێد. 

رێکخستن وەختیگ گەرەنتی نەمینێد 

لە وەختەیل شکیان، وەختیگ نەخشەیل هاوپەیمانەیل ئاڵشت بوون و جوگرافیا تەنگەو بوود، رێکخستن ناو بوودە دویاترین پەرژین، ئەراوە وینەی ئیدریس تیەێدەو جویر پیاییگ لەبان گردەوکردن رزەیل مەرج کەێد، دووارە یەکخستن تووڕەیل حزبی و کۆمەڵایەتی، سووکەوکردن خوینوەربوین چویچیان، نە لەوەر ئەو کە رێکخستن دروشمیگ رەنگینە، وەلێ چوینکە مەرجیگ ئەرا مەنین، وەختیگ دی چشتیگ ترەک نییە.

یەکێتی جویر بیوەیی ئاسایش نەتەوەیی 

یەکێتی لە میژوو ئیدریس بارزانی چشتیگ ئەرا ئاهەنگ نییە، وەلێ پرس بیوەیی سیاسیە، زانیاد کە پارچەبوین نەک سەرکردەیل لەناو دەێد، وەلێ دەرەیل گەورەیگ واز کەێد ئەرا دەسوەردان دەرەکی، و ناکۆکی کەێدە ئامرازیگ وەدەس ئەوەکان، ئەراوە لە میراتیی تەقەلای گشت هیزەیل جویر تەقەلای کەمەوکردن خەرج جەنگ دیار دەێد وەرجەیە کە بوودە چارەنویسیگ.

 کڕ سەردەمی 

1944 لەداڵگبوین لە ناوچەی بارزان

1961 چگن وەرجەوەختە ئەرا ناو پیشمەرگە لە شووڕش ئەیلوول

1966 ئامادەبوین لە بەرەی جەنگ کویەی هندرین

1970 رێککەفتن 11ی ئادار ئیجا شیویان رێککەفتن و زیایبوین گومانەیل

دویادویای 1970 تەقەلای کوشتن پەیوەندیدار وە جویلەی بەغداد 

1974 گلەوخواردن جەنگ دویای رمیان ریڕەوی حکومڕانی خوەی کورد

دویای 1975 دووارە رێکخستن لە دویری و تەقەلای کەمەوکردن پارچەبوین ناوین.

31 كانون دویەم 1987 کووچکردن نزیک ئەرومیه وە نۆڕەدڵ

پاییز 1993 گلەوخواردن تەرمەگەی ئەرا بارزان.