بیدەنگی ویژدان جەهانی: لە جینۆساید یەهوود و ئەرمەنەو تا سزاننەیل ئەنفال و هەڵەبجە وەرانەور کورد

وەهاب شاه محەمەد

ئەوەگ گەل کورد لە عراق وە دەس رژیم حزب بەعس وەخوەیەو دی (جویر ئۆپەراسیۆنەیل ئەنفال، و گورزەیل هەڵەبجە وە چەک کیمیایی، و دەرکردن سەدان هەزار لە دانیشتگەیل گشت ئاواییەیل کوردی وەرەو قەورسانەیل وە کۆمەڵ لە خوەرئاوا و باشوور، و قڕکردن کورد فەیلی و دەرکردن ئەوانەگ لەلییان مەنۊن وەرەو ئیران) لە روی یاسایی و مرۆییەو جویر ئۆپەراسیۆنەیل قڕکردن وە کۆمەڵ (هۆلۆکۆست یا تاوانە گەورایەیل دژ وە مرۆڤایەتی) پۆلێن کریەێد، ئەما لەباوەت مدوو "بیدەنگی" یا چەوپووشیکردن ریژەیی لەلایەن کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی و دەوڵەتە گەورایەیل لەو وەختە، گلەو چوود ئەرا چەن مدوویگ جیۆستراتیژی و سیاسی و ئابووری ئاڵووز، کە دیارترینیان یانەن:

چوارچیوەی جەنگ عراقی - ئیرانی (1980 - 1988) / The Context of the Iran-Iraq War (1980–1988):

فرەی ئۆپەراسیۆنەیل قڕکردن و دەرکردنە گەورایەیل (وە تایبەت لە هەردوگ ساڵ 1987 و 1988 و گورز هەڵەبجە) لەناو ئاگر جەنگ سەختیگ لە ناوەین عراق و ئیران روی دان، لەو وەختە، هیزە گەورایەیل (خوەرئاوایی و خوەرهەڵاتی وە خود شیوە) وە چەو دیواریگ قایم لە وەرانوەر شۆڕش ئیسلامی لە ئیران نووڕستیانە رژیم سەدام حسێن، ئەو کارە کە هیشت چەو بپووشن لە فرەیگ لە پێشێلکارییە ناوخۆییەیل وەرانەور نەیارەیل یا پێکهاتەیل کوردی وە دەسپیچگ "هەوەجەیل ئەمنی و سەربازی ئەرا دەوڵەت".

بەرژەوەنیە ئابوورییەیل و گرێبەسەیل چەکدارکردن و ئاوەدانکردن / Economic Interests, Arms, and Reconstruction Contracts: 

عراق بازاڕیگ گەورا بۊ ئەرا هەناردەیل و چەکدارکردن خوەرئاوایی و خوەرهەڵاتیر و فرەیگ لە دەوڵەتە گەورایەیل وە شیوەیگ راسەوخۆ یا ناڕاسەوخۆ دەسیان لە دابینکردن گرێبەسە بازرگانییەیل ئەرا رژیمەگە بوی، و ئامادەکردن ژیرخانەیل، و تەنانەت ئەو مادەیلە کە دوو جۊر وەکارهاوردن داشتن و چگنە ناو پیشەسازی چەکە باوەیل و بڕیگ لە پرۆگرامە قەیەغەکریاگەیل؛ ئەرا یەیش دانانیان وەو تاوانەیلە جویر "قڕکردن وە کۆمەڵ" لەو وەختە لە روی یاسایی و ئەخلاقییەو چەسپانیادە بان ئەو دەوڵەتەیلە کە پەیوەندییەیلیان بووڕن و خوەیان پرسیار لەخوەیان بکەن لەباوەت دەسداشتن ناڕاسەوخۆیان، کە یەیش ئەو چشەسە کە ئەو حکومەتەیل خاستر زانستن خوەیان لەلی لادەن.

هەژمارە جیۆپۆلەتیکییە سەردەیل / Cold Geopolitical Calculations: 

لە ماوەی جەنگ سەرد، هەژمارە ستراتیژییەیل ئەرا هاوسەنگی هیزەیل جەهانی وە تەواوی زاڵ بۊنە بان هەژمارە مافپەروەری و مرۆییەیل، و باوەت مافەیل مرۆڤ هەڵوێستەیلیگ یەکلاییکەر نەۊ وەو رادە کە بەس بوود ئەگەر بەرژەوەنی دەوڵەتە گەورایەیل وەرد سەقامگیری رژیمە هاوپەیمانەیل یا ئەو رژیمەیلە کە بەسریانە وە توڕەیل بەرژەوەنی هەرێمی دژ یەک بۊیان.

کەمبۊین بەڵگەیل و زاڵبۊین تاریکەوکردن راگەیانن / Scarcity of Evidence and Media Blackout:

 رژیم بەعسی گەمارۆیگ ئەمنی قایم و گووشەگیرییگ تەواو خستە بان ناوچەیل هەرێم کوردستان، و ریگری لە رووژنامەنویسە سەرزەخویەیل و ریخریاگەیل ناودەوڵەتی مافەیل مرۆڤ کرد کە بڕەسنە ناوچەیل ئۆپەراسیۆنەگە و ئەو رخباریەیلە بڵاو بکەن کە وە ژیروەژیرەو جیوەجی کریان،  وەگەرد ئەوەگ راپۆرتەیل دەس کردنە دزەکردن (جویر راپۆرتەیل ریخریاگ وەخشین ناودەوڵەتی و بڕیگ لە شایەتی رزگاربۊیەیل)، وەلی بی بۊین روماڵکردن تەلەفزیۆنی راسەوخۆ و بەڵگەدار لەو وەختە دەرفەت داگە حکومەت عراقی تا بانگەشە ئەرا وتن فەرمی خوەی بکەێد کە ئەو ئۆپەراسیۆنەیلە وە شیوەی "بزووتنەوەیل جیاخوازی یاخیبۊ" یا "ئۆپەراسیۆنەیل ئەمنی و سەربازی ناوخۆیی دژ وە بشیونەیل و لایەنگرەیل ئیران" وینە کیشیاد، و ئی دەسپیچگە گووشیگ بژنەف پەیا کرد لەلای بڕیگ لە بازنە دیپلۆماسییەیل کە سوودمەن بۊن لە مەنن رژیمەگە.

کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی (یا بەشەیلیگ لەلی) دەس نەکردە وەژیرچگن فەرمی وەی تاوانەیلە جویر قڕکردن وە کۆمەڵ تەنیا لە قۆناغیگ دۊاتر دۊای رمیان رژیمەگە لە ساڵ 2003 و وازکردن قەورسانەیل وە کۆمەڵ و دەرکەفتن ئەرشیف نهێنی گەورای بەعس نەود، کە پەرلەمانەیل و چەن دادگایگ ناودەوڵەتی و نیشتمانی (جویر دادگای باڵای تاوانەیل عراقی و دادگایەیل لە دەوڵەتەیلیگ جویر سوید و هۆڵەندا) دان وەپییان نان کە تاوانەیل قڕکردن وە کۆمەڵن وەرانەور کورد.

 نەک تەنیا کورد فەیلی، بەڵکم دەرکردن هەزاران ئاوایی کوردی و رەوانەکردن دانیشتگەیلەگەی وەرەو قەورسانەیل وە کۆمەڵ لە وەردەم چەو کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی، و ئی ئۆپەراسیۆنەیلە ناونریان ئەنفال ئەرا سڕین کورد جویر گەلیگ و داین شیوەیگ رەوایی ئیسلامی و گشت جەهان عەرەبی و ئیسلامی پیرووزبایی لەلی کردن تەنیا وە مدوو ئەوەگ کە کوردن، خود جۊر کە دژ وە یەهوود کریاس.

ئەوەگ لە هەڵمەتەیل "ئەنفال" و ویرانکردن هەزاران ئاوایی روی دا، نوێنەرایەتی یەکیگ لە قیزەونترین وینەیل قڕکردن وە کۆمەڵ لە میژوو هاوچەرخ کەێد، کە فاشیزم نەتەوەیی وەرد وەکارهاورده ئایدۆلۆژی ئەرا ئایین یەکانگیرەو بۊن لەڕی وەکارهاوردن ئایدۆلۆژی ئەرا ناو "ئەنفال" (کە لە سوورەت قورئانییەو هاوریاس) ئەرا بەخشین رەوایی ساختە و ماڵین لە مرۆڤایەتی، لە شان سڕین گشتگیر ئاواییەیل و ماڵین فرەتر لە 4,000 تا 4,500 ئاوایی کوردی وە تەواوی، و دەرکردن سەدان هەزار لە دانیشتگەیل گشت ئاواییەیل کوردی وەرەو قەورسانەیل وە کۆمەڵ لە خوەرئاوا و باشوور ئەرا زنەوەچاڵکردنیان.

ئەما هەڵوێست جەهان عەرەبی و ئیسلامی، خوەی لە باڵادەسی نەتەوەیی و رزبەندی سیاسی و دەسەموهکردن دامەزراوە ئایینییەیل و بیدەنگبۊینیان لە شەرمەزارکردن وەکارهاوردن دەقە ئایینییەیل ئەرا دەسپیچگ کوشتن موسڵمانەیل کورد نیشان دا.

 تەنانەت قڕکردن ئەرمەنیش وە خود شیوە و دەروین نەتەوەیی و ئایینی بۊ، و جەهان بیدەنگ بۊ لەی تاوانەیلە کە لە وەردەم چەویلیان جیوەجی کریان؛ هەر کەسیگ شایەتی رزگاربۊیەیل ئەنفال و هەڵەبجە بخوەنێدەو، وە تەواوی شایەتی رزگاربۊیەیل هۆلۆکۆست نازی و کوشتارگەیل ئەرمەن لە وەردەم خوەی دۊنێد، هەر جویر ئەوەگ زووردارەیل و باندەیل کوشتن سیستماتیک وە دریژایی میژوو لە خود کتاو سییە خوەننەو.

پرسیارە گەورا و سەرسامکەرەگە ئەوەسە کە جەهان خوەرئاوا کە خوەی وە ناو جەهان دادپەروەری و شارستانی و وەرگریکار لە مافەیل ئایەم و گەلەیل ناو بەێد، لەڕی بیدەنگبۊنی لەی تاوانەیلە نیمچە رازی و هاوڕا بۊ وەرد قڕکردن کورد؛ چۊنکە ریگری لە کومپانیایەیلی نەکرد لە هاوردەکردن مادە کیمیایی و کوشندەیل و ئامادەکردن کەلوپەلەیل ئامراز کوشتن ئەرا کوشتن مەدەنییە کوردەیل، و فرەیگ لە کومپانیا گەورایەیل ئەوروپی وە شیوەیگ راسەوخۆ دەس داشتن لەڕی دابینکردن چەک و کەلوپەل و مادە سەرەتاییەیل کە دوو جۊر وەکارهاوردن داشتن، و لە دیارترینیان یانەن:

کومپانیا ئەڵمانییەیل (جویر کارل کۆلب Karl Kolb، و واتر ئەنجینیرینگ ترادینگ WET): کە رۆڵیگ سەرەکی داشتن لە دروسکردن و ئامادەکردن کۆمەڵگەی دیار سامەڕا و دامەزراوەیل ترەک کیمیایی ئەرا دروسکردن گازەیل دەمار و خەردەل.

کومپانیا هۆڵەندییەیل (جویر Melchemie، و KBS Holland) و پیاو کار فرانس ڤان ئەنرات (Frans van Anraat): کە دۊاتر تاوانبار کریا وە فرووشتن سەدان تەن لە مادە کیمیاییەیل سەرەتایی و پێکهاتە سەرەکییەیل ئەرا بەرهەمهاوردن گاز خەردەل ئەرا عراق.

کومپانیا بریتانییەیل (جویر ماتریکس چەرچڵ Matrix Churchill): تایبەتمەن لە کەلوپەلەیل ئەندازیاری و میکانیکی کە چەسپیا وە دابینکردن تەکنۆلۆژیا و کەلوپەلیگ ئەرا عراق کە پەیوەندی داشت وە پاڵپشتیکردن پرۆگرامەیل چەکدارکردن لەناو پووشین و هەماهەنگییگ حکومەتی.

حکومەتە خوەرئاواییەیل وە گشت قورسایی خوەیانەو لە پشت رژیم بەعسی وسیان – تەواو جویر ئەوەگ جەهان عەرەبی و ئیسلامی کردی – و بیدەنگی خوەرئاوا تەنیا "پشتگووشخستن" یا "بیتوانایی" نەۊ، بەڵکم هاودەسییگ کرداری و بەرژەوەنیخوازانەی ئاشکرا بۊ کە چەو پووشی لە خۊن بیتاوانەیل لە پشت رووکار دووڕۊیی رەوشتی و دوودیمی تەرازۊ.

 لە گشت ئی شیوە و قڕکردنە کۆمەڵە وەرانەور وەی گەلەیلە، هێمان فرەیگ لەی تاوانبارەیل و ئەوانەگ دەسیان خۊناوی بۊە وە خۊن بیتاوانەیل وە خود هۊر و کینە و ئامادەیی ئەرا جیوەجیکردن ئۆپەراسیۆن قڕکردن دژ وە کورد و یەهوود و ئەرمەن لەی دەوڵەتەیلە هەن، و کەسەیلیگ هەن کە پاڵپشتییان کەن و لە پشتیان وسن لە وڵاتەیل ترەک، هەر کەسیگ ئمڕوو دەسپیچگ ئەرا تاوانەیل ئەنفال بارێدەو، یا نکۆڵی لە قڕکردن ئەرمەن و یەهوود بکەێد، ئەوە میکانیزمەیل نکۆڵیکردن و پاساوداین و ئاڵشتکردن راسییەیل و شیوانن میژوو، و زوان قوربانی و جەلاد، و دووارە بەرهەمهاوردن وتار کینە جیوەجی کەێد.

کێشەگە ئەوەسە کە من دۊای رەدبۊین فرەتر لە چل و پەنج ساڵ لە ژیانکردن لەو جەهانە کە ناو نریەێد جەهان شارستانی ئەوروپی، هیچ ناڕەزایەتییگ لەی گەلەیلە دژ وەی کوشتارەیلە نەیمە، و رووژنامەیل ئی دەوڵەتەیلە و سەرکردایەتییە سیاسییەیلیان نەتواستن قسە لەباوەت قڕکردن وە کۆمەڵ کورد بکەن، وە تایبەتی لێدوان وەزیر دەیشت سوید دۊای پەلاماردان شار هەڵەبجە، Sten Andersson تیەێدەو هۊر، وەختیگ لە ستۆکهۆڵم پیشوازی لە جیگر سەدام کرد وە ئەوەگ کە پەلامارداین کورد وە چەک کیمیایی لەلایەن عراقەو نەۊە، بەڵکم ئیران ئەوە بۊە کە وەی کارە هەڵساگە، و گشتی ئەرا ئەوە بۊ کە کەس گلەیی ئەو پیشوازییە نەکەێد، بیگومان شایەت راسەوخۆ و ئەوەگ وە دریژایی فرەتر لە چوار دەیە و نیم لە دڵ کۆمەڵگەی ئەوروپی وەردی ژیایە، دەس خەێدە بان ئەو دووڕۊی سیاسییە دامەزراوەییە کە خوەی لە پشت دروشمە بریقەدارەیل دیموکراسی و مافەیل مرۆڤ شاردێدەو، و دووپات کەێد کە قوربانییە بیتاوانەیل وە تەنیا لە وەرانوەر ئامراز مەرگ جی هیلیانە، و دادپەروەری ناودەوڵەتی تەنیا ئەو وەختە جۊلە کەێد کە وەرد بەرژەوەنی گەورایەیل یەک بگرێد.