ئاشکراکردن دایناسۆریگ لە تایلەند وە قەوارەی 9 فیل

شەفەق نیوز - بانكۆک

وەرجە نزیکەی 100 ملیۆن ساڵ، لە ماوەی سەردەم تەباشیری زۊوەخت، لەوەگ ئمڕوو وە باکوور خوەرهەڵات تایلەند ناسیاس، "ناگاتیتان چایافۆمینسیس" ژیایە کە یەکیگە لە دایناسۆرە کەپە مل دریژەیل، وەپای وەشکینیگ کە لە رووژ 14ی مایۆ بڵاو کریاس لە گۆڤار "ساینتفیک ریپۆرتس" (Scientific Reports).

ئی دایناسۆرە سەر وە کۆمەڵەی دایناسۆرە گیاخوەرە کەپەیلە کە وە ناو "تیتانۆسۆرەیل" ناسیانە، کە بڕیگ لە گەورەترین ئەو ئاژەڵەیلە لەخوەی گرێد کە لە میژوو زەوی لەبان هشکانی ری کردنە، و فرەجاریگ جیاواز بوینە وە لەش فرە چاخ، و مل دریژ، و شیواز خوەراکی کە لەبان رووەکەیل بەسیاگە.

لێکۆڵەرەیل لە وەسفکردن جۊرە نووەگە پشت وە پەیکەریگ سقان نیمچەیی بەسان کە لە پێکهاتەی خوک کروات جیۆلۆجی لە هەرێم چایافۆم تایلەندی پەیا کریاگە، کە پێکهاتەیگ تاشەبەردینەس و گلەو خوەێد ئەرا سەردەم تەباشیری خوارین، وەپای تیم وەشکینەگە، ئی ئاشکراکردنە یەکەم دایناسۆر لە سۆرۆپۆدەیلە تیەێد، کە تۊنریەێد وە وردی لەی پێکهاتە جیۆلۆجییە دیاری بکریەێد.

 سۆرۆپۆدەیل ئەو دایناسۆرە گیاخوەرە مل دریژەیلەن کە تیتانۆسۆرەیل و گەپەیل ترەک لەخوەی گرێد، لە وەختیگ ئاشکراکردنە وەرینەیل لە ناوچەگە فرەجاریگ سنووردار بوینە لە دگانەیل یا سقانەیل بڵاوەوبۊ کە سەختە بنرەیەێدە شان جۊریگ دیاریکریاگ.

جیماگەیل دایناسۆرەگە لە ناوچەی "بان فا نانگ سوا" پەیا کریاگە، و چوار بڕبڕەی پشت، و پەراسۊەیل، و سقانەیل لە کوڵک، و سقان پا، و سقان ران لەخوەی گرێد، بیجگە لە بەشەیلیگ لە بڕبڕەیل ترینجگ، کە ئەو بڕبڕەیلەن لە کوڵکەو نزیکن.

 شیەوکردنەیل نشان دەن کە ئی سقانەیلە وە ئەگەر فرەیگ گلەو خوەن ئەرا تاکیگ فرە گەورە، و نەک ئەرا چەن ئاژەڵیگ تیکەڵکیش، وەپای ثیتیۆت سیتاپانیشاکۆل نۊسەر سەرەکی وەشکینەگە، کە خوەنەوار دکتۆراس لە زانستەیل زەوی لە زانکۆی کۆلێژ لەندەن.

سیتاپانیشاکۆل لە لێدوانەیلیگ ئەرا جەزیرە نێت وت: کە ناو "ناگاتیتان چایافۆمینسیس" ئەرا سێ بڕگە گلەو خوەێد، "ناگا" نشانەس ئەرا ماریگ ئاوی ئەفسانەیی لە فۆلکلۆر تایلەندی و باشوور خوەرهەڵات ئاسیا، و "تیتان" ئەرا گەپە ئەفسانەیل یۆنانی، و "چایافۆمینسیس"، لە چایافۆمەو هاتگە، کە ئەو ناوچەی تایلەندییەسە کە وەسانبویەیل لەناوی پەیا کریانە، و ئەوە چواردەهەمین دایناسۆرە کە لە تایلەند ناو نریەێد.

لێکۆڵەرەیل کیش ئی دایناسۆرە  لەناوەین 25 و 28 تەن مەزەنە کردن، کە یەیش کەێدەی گەورەترین دایناسۆر کە تا ئیسە لە باشوور خوەرهەڵات ئاسیا ناسریاس، و گرنگی ئی شمارە تەنیا لە قەوارەگە نییە، بەڵکم لەوەسە کە نشان دەێد دایناسۆرە گیاخوەرە کەپەیل لەی ناوچە توانای ئەوە داشتانە بڕەسنە قەوارەیگ فرە گەورە، شایەت لەناو شەپوولیگ فراوانتر لە زیایبوین قەوارەی سۆرۆپۆدەیل لە ئاسیا لە ماوەی سەردەم تەباشیری ناوڕاس. نۊسەر سەرەکی وەشکینەگە ئەگەر ئەوە دەێد کە ئی زیایبوینە لە قەوارە شایەت پەیوەندیدار بویە وە شبوەیگ ژینگەیی و کەشوهەوای گونجیاگ؛ چۊنکە ناوچەگە لەو وەختە خاوەن کەشوهەوایگ نیمچە هشک بویە، وەل ژینگەیلیگ کە لە ساڤانا و زەوییە دارستانە وازەیل چن، کە ژینگەیلیگن هاتێ رووبەرەیل فراوان و سەرچەوەی رووەکی تەواو دابین کردۊن ئەرا پشتگیریکردن لە ئاژەڵەیلیگ وەگەرد ئی قەوارە.

هەرلیوا، وەشکینەگە نشان دەێد کە پێکهاتەی "خوک کروات" سیستەمیگ ژینگەیی دەوڵەمەن داشتگە، کە ماسی و تیمساح و دایناسۆرە دڕندەیل لەناوی ژیانە، لەناویان جۊرەیلیگ نزیک لە سپینۆسۆرەیل و کارکارۆدۆنتۆسۆرەیلە، کە ئەوەیش واتای ئەوەسە کە "ناگاتیتان" بەشیگ بویە لە جیهانیگ ژینگەیی فرەجۊر و ئاڵووز.

ئەرا فامستن لە شوین "ناگاتیتان" لەناو دار بنچینەی دایناسۆرەیل، لێکۆڵەرەیل شیەوکردنەیل وەراوردکاری جیوەجی کردن کە 153 جۊر لە دایناسۆرەیل و 570 خەسڵەت توێکاری لەخوەی گرد، تا لەی نشانەیلە وردەکارییەیل هویردە لەناو سقانەیل، جوور شیوەی بڕبڕەیل، و پێکهاتەی حەوز، و تایبەتمەنیەیل سقانەیل پەلەیل، کە یەیش رەگەزەیلیگن زانایەیل وەسانبویەیل وەکاریان تیەرن ئەرا زانین رادەی نزیکی جۊرەیلە لە یەکتر.

 وەپای سیتاپانیشاکۆل، ئەنجامەیل دەرخستن کە دایناسۆرە نووەگە سەر وە کۆمەڵەیگە کە وە ناو "یوهیلۆپۆدیدای" ناسریاس، کە بڕیگ لە دایناسۆرە مل دریژەیلە کە لە خوەرهەڵات ئاسیا لە ماوەی سەردەم تەباشیری بڵاوەو بۊن، باوجی ئەڵاجەوی ئەوەسە کە "ناگاتیتان" وە راستەوخۆ نزیک دیار نییە لەو جۊرەیلە کە وەرجەتر لە تایلەند و لاوس ناسریانە، جویر "فویانغۆسۆر" و "تانغفایۆسۆر".

یەیش نشان دەێد -وەپای لێکۆڵەرەگە- کە باشوور خوەرهەڵات ئاسیا شایەت فرەجۊرییگ گەورەتر لە دایناسۆرە مل دریژەیل داشتگە، لەوەگ زانایەیل بڕوا وەپی داشتانە، کە وینەی ئیسە هێمان ناتەواوە وە هووکار کەمی ئەو وەسانبویەیلە کە ئاشکرا کریانە یا سەختی لە پۆلێنکردنیان.

لێکۆڵەرەیل لە پیناسەکردن جۊرە نووەگە پشت بەسانە وە بڕەیلیگ لە شیوە توێکارییە دەگمەنەیل، وە تایبەت لە بڕبڕەیل پشت، کە پێکهاتەیل ناوخوەیی پشتگیریکەر وە دوو شیوەی جیاواز دەرکەفتن، بیجگە لە وردەکارییەیل جیاوەکەر لە بڕبڕەی پشت و سقان پا و کوڵک، و ئەرا توومارکردن ئی وردەکارییەیلە وە هویردی، تیمەگە تەکنیکەیل سکانکردن سێ رەهەندی وەکار هاوردن ئەرا دروسکردن نموونەیل دیجیتاڵی ئەرا سقانە پەیاکریاگەیل، کە ری وە وەشکینیان و وەراوردکردنیان دا وەبی ئەوەگ نموونە رەسەنەیل بکەفنە وەر لەناوچگن.