"کورد فەیلی".. هویرمان جینۆسایدیگ کە لە هۊرەو نیەچوود و 3 دەیە لە چەوڕێ مافەیل
شەفەق نیوز - بەغداد
زیاتر لە سێ دەیە رەد بویە لەبان ئاڵشتکاری سیاسی لە عراق، و هێمان چینیگ فراوان لە "کوردەیل فەیلی" لە پەراویزخستن ناڵن؛ نە قوربانیدانەیلیان دادپەروەری ئەرایان هاورد، نەیش نوێنەرایەتی سیاسییان رەسیە ئاست مەینەتییان، کە یەیش پرسیارەیل وازیگ هیڵێد لەبان پەراویزخستن پێکهاتەیگ رەسەن کە "پیر و گەنج" پیشکەش کرد لە وەرانوەر رژیمیگ ستەمکار.
لە "رووژ شەهید فەیلی" (4 نیسان)، ئی چینە یاد قوربانیدانەیلی کەێد لە ناوڕاس دۆسیەیل هەڵواسیاییگ کە هێمان ری خوەیان ئەرا چارەسەرکردن ریشەیی پەیا نەکردنە.
مافەیل گوماکریای
حەیدەر ئەبو تارە ئەندام ئەنجومەن نوێنەرەیل عراقی، رەوش کوردە فەیلییەیل لەی وەخت ئیسە وە "کارەساتبار" باس کەێد.
ئەبو تارا لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتیش: "فەیلییەیل سادەترین مافەیلیان جویر رەگەزنامە و قەرەبووکردنە داراییەیل کە لە یاسای دامەزراوەی شەهیدەیل هاتیە وەدەس نەهاوردنە، بیجگە پەراویزخستنیان و لاوازی نوێنەرایەتییان لە دامەزراوەیل دەوڵەت"، و دیاری کرد کە "هیچ چشتیگ جیوەجی نەویە کە دادپەروەری ئەرا ئی چین رەسەنە وەجی بارێد، هەرچەن داواکارییەیل فرەیگ و نامەیل فەرمی پەیوەندیدار وەی باوەتە هەس".
هەرلیوا پەرلەمانتارەگە دووپات کەێد کە "گشت ئەوەگ جیوەجی بویە تەنیا یەک کورسییە لە ئەنجومەن نوێنەرەیل، وەگەرد نوێنەرایەتی لە ئەنجومەن پارێزگای واسیت و ئەنجومەن پارێزگای بەغداد".
وەپەی قسەی "ئەبو تارە"، کوردە فەیلییەیل وەرجە ساڵ 2019 دوو پۆست لە پارێزگای واسیت وەدەس هاوردن، کە ئەوانیش جیگر پارێزگار و جیگر وەڕیەوەبەر پەروەردەس، بەڵام دویای ئەوە ئی پۆستەیلە لەلیان سەنریا، و هیچیگ نەمن بیجگە لە کورسییگ لە ئەنجومەن پارێزگای واسیت و یەکیگ ترەک لە ئەنجومەن پارێزگای بەغداد، و کورسییگ لە ئەنجومەن نوێنەرەیل.
دیاری کەێد کە "یە رەنگدانەوەی نوێنەرایەتییگ راسگانی نییە ئەرا پێکهاتەیگ فراوان، و نیەگونجیەێد و شایستەی قەوارەی ئەو قوربانیدانە گەورەیلە نییە کە ئی چینە پیشکەشیان کردیە".
حکومەت فیدراڵی رووژ چوار نیسان وە رووژ "شەهید فەیلی" بڕیار دا، دویای چەن پەلاماریگ ئەرا دەرکردن و جینۆساید کە وەسەر فەیلییەیل هات، و بیبەشکردنیان لە رەگەزنامەی عراقی و هەژمارکردنیان وە ئیرانی، و زەفتکردن ماڵ و سامانەیلیان، و دەرکردن سەدان هەزار لەلیان، و سەرنقومکردن زیاتر لە 20 هەزار لە گەنجەیلیان کە هێمان روفاتیان پەیا نەکریاس.
کوردەیل فەیلی، ئیوارەی دۊەکە جمعە، گردەوبوینیگ جەماوەری لە نزیک پەیکەر "شەهید فەیلی" لە جادەی فەلەستین لە بەغدای پایتەخت عراقی وەپا کردن، وە ئامادەبوین شمارەیگ لە وەرپرسەیل لە لایەنەیل سیاسی فەیلی جیاجیا، ئەرا ئیدانەکردن پەلامارەیل دەرکردن زوورکاری و جینۆساید کە وەسەر ئی چینە هات لە ماوەی سەردەم رژێم وەرین.
ململانێیەیل ئاڵووز
لەی ناوە، فۆئاد عەلی ئەکبەر سڵاکار لە ئەنجومەن نوێنەرەیل ئەرا کاروبار فەیلییەیل، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئویشێد، کە "کوردە فەیلییەیل تویش مەینەتییەیل گەورە و تاوانەیل دڕندانە هاتنە، کە دەرکردن زوورکاری، و کوشتن و بڕین، و دەسگیرکردن، و زەفتکردن ناسنامە، و دەسناین وەبان سامان و داشتەیلیان لەخوەی گرد".
لە قسەیلی ئویشێد: "هەرچەن نزیکەی 3 دەیە لەبان رمیان رژیم رەد بویە، بڕیگیان توەنستن بەشیگ لە مافەیلیان گلەو بیارن، بەڵام فرەیان هێمان لە لێکەفتەیل قۆناغ وەرین ناڵن، چوینکە هێمان هەزاران شەهید جویر زینگ لەناو توومارەیل شارستانی وە قەڵەم دریانە، و دادپەروەری ئەرا خیزانەیلیان نەکریەس، هەرلیوا فرەیگ تویش ململانێیەیل ئاڵووز هاتن کە پەیوەندی وە خاوەنداریەتییەو دیرن، تایبەت لە دادگایەیل تایبەتمەن".
دیاری کرد کە "بویین یاسایەیل و ریکارەیلیگ کە ریگرن لەوەردەم وەدەسهاوردن مافەیل، لەناویانیش رۆتین لەو دامەزراوەیلە کە پەیوەندیدارن وە کاروبار شەهیدەیل و زیندانییەیل، کە بڕیگیان ناچار کەێد واز لە سەرداین ئی دامەزراوەیلە بارن و نەکەفنە شوون مافەیلیان".
عەلی ئەکبەر دووپات کەێد کە "ئی دۆسیەیلە وەدویاچگن جدی و ئیرادەیگ راسگانی خزانێد ئەرا چارەسەرکردنیان، چوینکە مافەیل فرەیگ هێمان زەفتکریانە، و دەنگ کوردە فەیلییەیل هێمان گوما کریاس هەرچەن بڕ ئی مەینەتییە وەردەوامە"، وتیش: "تەقەلای بڕیگ لە هیزەیل سیاسی ئەرا دادپەروەری ئەرا گشت عراقییەیل نەک تەنیا کورد فەیلییەیل"، و دیاری کرد کە "گشت عراقییەیل تویش ستەم و چەوسانن هاتنە".
لە 29 تشرین دووەم 2010، دادگای باڵای تاوانەیل عراقی بڕیاریگ دەرکرد کە وەپەی ئەوە دەرکردن و بیسەروشوینکردن و دەسناین وەبان مافەیل کە وەسەر کوردە فەیلییەیل هاتیە وە تاوان جینۆساید تەواو دریا ڤەڵە، و دووپات کرد کە ئی ریکارەیلە رویداوەیل رەدوەر نەوینە وەلێ تاوانیگ بەرنامادار بوی.
وەپەی ئی بڕیارە، حکومەت عراقی لە 8 کانوون یەکەم 2010، و دویای ئەوەیش ئەنجومەن نوێنەرەیل لە 1 ئاب لەو ساڵە، بڕیارەیلیگ دەرکردن کە وەپەیان پەیمان دان وە لاوردن شۊنەوارە گەنەیل ئی پێشێلکارییەیلە و دابینکردن قەرەبووکردن ئەرا قوربانییەیل و چەودیاریکردن دۆسیەیل بیسەروشوینەیل و گلەوهاوردن رەگەزنامە و سامانەیل.
کوردەیل فەیلی هەمیش تویش ئاڵەنگارییەیل میژوویی و هاوچەرخ کەڵەکەبوی هاتن، چوینکە ئی چینە کەفتە وەر ئۆپەراسیۆنەیل دەرکردن زوورکاری و زەفتکردن رەگەزنامە و دەسناین وەبان سامانەیل و دەسگیرکردن و کوشتن و بڕین لەوەخت حوکمڕانی سەرۆک وەرین ئەحمەد حەسەن بەکر لە ساڵەیل 1970 و 1975، و یەیش لە سەردەم رژیم سەدام حسێن لە ساڵ 1980 وەردەوام بوی، وە قسەی مبژوونووسەیل و سەرچەوە میژووییەیل.
مەینەتی لە پەراوێزخستن و ستەم
وەل ئەوەیشا، زوحا مەندەلاوی خانمە ئەندام چوارچیوەی نیشتمانی ئەرا کوردەیل فەیلی، دووپات لەبان داواکردن مافەیلیان کەێد لە وەرانوەر ئەو قوربانیدانە گەورەیلە کە پیشکەش کردنە، و ئەو خوینە کە لەلیان رشیاس، و ئەوەگ لە ماوەی ساڵەیل دویرودرویژیگ لە قۆناغ وەرین لەدەسیەو ناڵینە.
مەندەلاوی، لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، دوینێد کە "چین فەیلییەیل هێمان تا ئیسە لە پەراویزخستن و زوڵم ناڵن، و روفات قوربانییەیل لەناو قەورسانە وەکۆمەڵەیلە پەیا نەکریانە"، و دووپات کرد لەبان وەردەوامبوینی لە لاڵکیان لە لایەنە پەیوەندیدارەیل ئەرا دادپەروەری ئەرا ئی چینە.
ئاشکراکردن روفات شەهیدەیل، و وەدەسهاوردن رەگەزنامە، و قەرەبووکردنە داراییەیل لەبان ئەو سامانەیلەیانە کە دەس وەبانیان نریاس، وەگەرد نوێنەرایەتییگ راسگانی لە دامەزراوەیل دەوڵەت، وە دیارترین ئەو داواکارییەیلە هەژمار کریەێد کە کوردەیل فەیلی هێمان رەنج ئەرا وەدەسهاوردنی دەن لە نزیکەی 30 ساڵەو.
وەگەرد دانوەپیدانان دادوەری فەرمی وە تاوان جینۆساید، هێمان بڕیگ لە دامەزراوە فەرمییەیل تەمەڵی لە جیوەجیکردن یاسایەیل و دادپەروەری ئەرا قوربانییەیل کەن، کە یەیش دۆسیەیل کورد فەیلی، لە گلەوهاوردن رەگەزنامەو تا نوێنەرایەتی سیاسی و مافەیل شارستانی، کەێدە گرنگییگ نیشتمانی کە هێمان جیوەجی نەکریاس.
