"کەمانچە".. ئامێریگ مۆسیقایی کوردییە گیان ئایەم لاونێد

شەفەق نیوز- ئەڵگەردان تایبەت

کەمانچە یەکیگە لە کۊنترین و گرنگترین ئامێرە مۆسیقاییە کوردی و ئیرانییەیل. ئی ئامێرە تۊنست عاشقانیگ لەناوەین مەردم گشتی و هونەرمەنەیل لە جەهان ئەرا خوەی پەیا بکەێد، کە هونەرمەنەیل ئیرانی -چۊ باڵیۆزەیل ئەرا هونەر و روشنهویری لەی نیشتمانە- لە جەهان گەردن تا لەبانی بژەنن، و بیلن گشتی ئی کەلەپوورە روشنهویرییە بشنەون.

وەپای راپۆرتیگ ئاژانس "فارس" ئیرانی کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانیەسەی، کەمانچە یەکیگە لە دێرینترین و گرنگترین ئامێرە تەڵدارە ئیرانییەیل، و لە دیارترین تایبەتمەندیەیلی ئەوەسە کە قویلی (ملەی) پەردە (بەشکەرەیل ئەرا پلەیل دەنگی) چۊ ئەو مەقامەیلە کە لە گیتار هەس لەخوەی نیەگرێد؛ بەڵکم گریەدارە وە ژەنیار -چۊ ئەوەگ لە کەمان هەس- شوینەیل ورد ئەرا نۆتەیل وە پشت بەسانن وە گووش و هویرەوەری ماسولکەیی دیاری بکەێد.

 ئی کارە ری دەێدە ژەنین رەهەند و مەقامە وردەیل ئەرا مۆسیقای ئیرانی نەریتی، لەوانیش رەهەندە ئاڵشتکارەیل و بووژانن ئاوازەیل (چواریەک دەنگ)، و ئی ئامێرە لە پیشکەشکردن چەن پێکهاتە و مەقامیگ مۆسیقایی وەکاریەێد چۊ: هومایۆن، و ئاواز ئەسفەهان، و چوارگا، و ماهور، بیجگە لە راست پەنجگا.

بەشەیل و پێکهاتەیل ئامێرەگە

 کاسە یا سندووق دەنگ (وە فارسی: کاسه): بەشە چووڵە بنەڕەتییەگەی ئامێرەگەس، و وە شیوەیگ گشتی خڕ یا نیمچە خڕە.

 مل یا باڵ (وە فارسی: دەسته): بەشیگ دریژ و باریکە لە کاسەگە دەرتیەێد و تەڵەیل وەبانیەو رەد بوون.

 پووس: کەل کاسەگە پووشێد و رۆڵ پەڕەی زەنگ رانێد. وە شیوەیگ گشتی پووس سروشتی لە کەمانچەی نەریتی وەکاریەێد.

 ماڵ یا سەر باڵ یا سەرپەنجە (وە فارسی: سرپنجه): کەفێدە کووتایی ملەگە و کلیلەیل رێکخستن (مەلاوی) لەناوی جیگیر کریەێد.

 کلیلەیل یا مەلاوی (وە فارسی: گوشی): ئەرا رێکخستن دەنگی (دۆزان) تەڵەیل وەکاریەێد.

ئەسپەیل یا حوشترەیل (وە فارسی: خرک): پارچەیگە خرێدە بان پووسەگە تا لەرزین تەڵەیل ئەرا سندووق دەنگەگە بڕەسنێد.

 تەڵەیل (وە فارسی: سیم‌ها): کەمانچەی نوو وە شیوەیگ گشتی چوار تەڵ لەخوەی گرێد.

 بنەما یا سمانن خاچی (وە فارسی: میله، پایه): شیشیگ کانزاییە لەڕی کاسەگەو رەد بوود و ئامێرەگە مەوقەی ژەنین لەبانی وسێد لەبان زەوی.

 کەوان (وە فارسی: آرشه): پارچەیگ چووین چەمیاگ یا نەرمە، ریشاڵەیلیگ لە مۊ ئەسپ لەبانی تون کریەێد تا بیەنە قەی تەڵەیل ئامێرەگە.

دیارترین هونەرمەنەیل

هەمیشە کەمانچە یەکیگ لە دیارترین ئامێرە مۆسیقاییە کوردی و ئیرانییەیل بۊە، و فرەیگ لە هونەرمەنەیل ناوبانگیگ فراوان وەدەس هاوردنە وە سەیەی ژەنیان لەبانی، لەوانیش: کەیھان کەلهور، محەمەدڕەزا لوتفی، و عەلی ئەسغەر بەهاری.

کەیھان کەلهور: دانەر مۆسیقایی و ژەنیار کوردی ئیرانییە لە شار کرماشانەو تیەێد. لەبان ئامێرەیل تەمۊرە، سێتار، و شاهکەمان، و وە شیوەیگ تایبەت کەمانچە ژەنێد کە ئامێرە تایبەتمەنییەگەیە.

و کەلهور وەربژێر بۊ ئەرا خەڵات "گرامی" لەبان ئەلبوومەیلی (بی تو سەر نیەوود= بی تو بسر نمی‌شود، هاوار= فریاد، واران= باران، و دیم سنوورەیل جوگرافیا= فراتر از نقشه جغرافیا) کە وە پێگەی دانەر و ژەنیار لەناوی بەشداری کردۊد.

 لە ئاهەنگ بەشەوکردن خەڵاتەیل گرامی 59، چۊ ژەنیار کەمانچە —وەگەرد تیپ "ری ئاوریشم" وە سەرکردایەتی "یۆ-یۆ ما"— خەڵات گرامی ئەرا خاسترین ئەلبووم مۆسیقای جەهانی وەدەس هاورد لەبان ئەلبووم (ئەرا نیشتمان بڕچڕە - Sing Me Home).

محەمەدڕەزا لوتفی: مۆسیقاژەن و دانەر مۆسیقایی لە شار جرجان (گورگان) لەداڵگ بۊە، لەبان ئامێرەیل تار، کەمانچە، سێتار، دەف، و نەی ژەنی. لوتفی لە دامەزرێنەرەیل سەنتەر "چاووش" روشنهویری و هونەری، و تیپ "شەیدا"، و مەکتەو "میرزا عەبدوڵڵا" بۊ.

وەگەرد گۆرانیچڕەیل گەورایگ چۊ غوڵامحوسێن بەنان و محەمەدڕەزا شەجەریان هاوکاری کرد، و پۆست سەرۆک کۆلێژ هونەرە جوانەیل لە زانکۆی تاران ئەرا ماوەی دوو ساڵ گردە دەس، جێ باسە کە هاوسەرەی "قەشەنگ کامکار" یەکەم ژن بۊ کە دۊای شووڕش ئیسلامی چگە بان شانۆ ئەرا پیشکەشکردن نمایشیگ مۆسیقایی زینگ.

عەلی ئەسغەر بەهاری: پایەیگ تر دیار لە میژوو هاوچەرخ ئەرا ئامێر کەمانچە، لە تاران لەداڵگ بۊە، و بنەچەی گلەو خوێدەو ئەرا ئاوایی "بەهار" لە پارێزگای هەمەدان.

بەهاری رۆڵیگ یەکلاییکەر رانی لە چەسپانن و پەرەپیداین شێواز ژەنین نوو لەبان کەمانچە، ئەوەیش لە سەردەمیگ کە ئامێرەگە لەبان کەنار لەهویرچگن بۊ و وە پەراویزخستن تەماشای کریاد چۊ ئامێریگ ئەرا گۆرانیچڕەیل گەردین.

دۊای ژەنینە نایابەیلی لە ئێزگە، سەرپەرشتیارەیل زانکۆی تاران مکیسی کردن ئەرا وتن واتە وە خوەنەوارەیل لەورا، و لە ساڵ 1967، ژەنینیگ زینگ پیشکەش کرد وە مکیس لە ئێزگەی فەرەنساو لە هۆڵ "دی لاڤێل" لە وەرانوەر سێ هەزار کەس.

میژوو و گەشەسەنین کەمانچە

کەمانچە چۊ یەکیگ لە کۊنترین ئامێرە تەڵدارە کەوانییەیل لە فەزای روشنهویری ئیران و دەوڵەتەیل هاوسای چۊ: ئازەربایجان، ئەرمینیا، جۆرجیا، تورکیا، و ناوچەیل جیاجیایگ لە ئاسیای ناوڕاس، و بەشەیلیگ لە خوەرئاوای ئاسیا هەژمار کریەێد. نیەتۊەنیەێد میژووی لەداڵگبۊن وردیگ ئەرا ئی ئامێرە وە ساڵیگ دیاریکریاگ دیاری بکریەێد، لەوەر ئەوەگ وە دریژایی سەدەیەل فرەیگ گەشە کردیە.

کۊنترین نشانەیل ئەرا ئی ئامێرە لە کتاوە کۊنەیل گلەو خوێدەو ئەرا سەدەی چوارەم کووچی؛ کە ئەبا نەسر فارابی لە کتاوەگەی "مۆسیقای گەورا" وە ناو "رەباب" ناسانەی.

ئامێرەگە لە سەرەتاگەی سێ تەڵ لەخوەی گرد، و لە سەردەم قاجاری تەڵ چوارەم خریا بانی تا شیوەی ئیرەنگەی بخوەێد، و سەردەم سەفەوی وە سەردەم زەڕین ئەرا ئامێرە تەڵدارەیل لە ئیران هەژمار کریەێد.

و لە ساڵ 2017 (1396 ک.هـ)، هونەر دروسکردن و ژەنین لەبان کەمانچە لەناو لیست یونسکۆ ئەرا کەلەپوور روشنهویری ناماددی وە ناو ئیران و ئازەربایجان خریا ناو.