کۆنگرەیل فەرمی و تونوتیژی زيايبوي.. مقیەتیکردن یاسایی ئەرا ژنەیل عراق ها کوو؟

شەفەق نیوز - بەغداد

کۆنگرەی ئیسلامی هەژدەیەم ئەرا نواگیریکردن تونوتیژی دژ وە ژن، کە لە بەغداد پایتەخت عراقی ساز کریا، گرنگییگ فراوان لەناو ناوەندەیل سیاسی و مافپەروەری وەخوەی دی، جۊر پلاتفۆرمیگ ئەرا باسکردن لە پرسەیل مقیەتیکردن ژن و قایمکردن رۆڵی لەناو کۆمەڵگا.

وەلی کۆنگرەگە بیبەش نەۊ لە رەخنەیل کە فتراق خستنە بان ئەو کەلە کە ها ناوەین فرەیی کۆنگرە و وتارەیل پەیوەندیدار وە مافەیل ژن و لەناوەین کەمبۊین رێکارەیل کردەیی لەبان زەوی، لە وەختیگ هێمان پرسەیل تونوتیژی خیزانی و هەڕەشەی ئەلیکترۆنی و بیهازی مقیەتیکردن یاسایی لە سەرەوەی باسوخواز کۆمەڵگایین لە عراق.

 کۆنگرەگە لەناو ئاماژەیل فەرمی و مافپەروەری هات کە وەردەوامبۊین پەرەسەنین تونوتیژی خیزانی ئاشکرا کەن، کە روانگەی عراقی ئەرا مافەیل مرۆڤ توومارکردن 36 هەزار و 289 حاڵەت تونوتیژی خیزانی لە ماوەی ساڵ 2025 راگەیان، لە وەختیگ وەزارەت ناوخۆ باس توومارکردن زیاتر لە 16 هەزار سکاڵا لە ماوەی نیمەی یەکەم لە ساڵ 2026 کرد، کە زیاتر لە نۆ هەزار دەسدریژی لە پیاوەیلەو ئەرا بان ژنەیلیان لەناویانە.

 لایەنگرەیل کۆنگرەگە دوینن کە چالاکییەگە پلاتفۆرمیگە ئەرا خستنە رووشنایی لەبان پرسەیل ژن و قایمکردن ئامادەبۊینی لەناو کۆمەڵگا و دامەزراوەیل دەوڵەت، لە وەختیگ رەخنەگرەیل دوینن کە چارەسەرکردن ئی دۆسیە هەوەجە وە چگن لە وتارەو ئەرا یاسا و میکانیزمەیل جیوەجیکردن ئاشکراتر دیرێد، وە تایبەت وەگەرد وەردەوامبۊین نەوین یاسایگ تایبەت ئەرا نواگیریکردن تونوتیژی خیزانی.

مقیەتیکردن و تواناداركردن ژن

 لەی چوارچیوە، توێژەر لە کاروبارەیل سیاسی و ناودەوڵەتی، سوهاد شەمەری، ئۊشێد کە کۆنگرەگە پەیامەیلیگ هەڵگردۊد کە فتراق خستنە بان قایمکردن پێگەی ژن عراقی لە جومگەیل جیاجیای دەوڵەت، و پەسنکردن ئەو ئامادەبۊنە کە لە دامەزراوەیل حکومی و کەرت تایبەت وەدەسی هاوردیە، وەگەرد خستنەڕۊی ئەزموونەیل ژنانەیگ کە تۊەنستنە قەیرانە سەختەیل رەد بکەن و سەرکەفتنەیل لە بوارەیل جیاجیا وەدەس بارن.

 شەمەری ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز زیای کەێد، کە کۆنگرەگە فتراق خستە بان پاڵپشتیکردن سەرکردایەتییەیل ژنانە و قایمکردن رۆڵ ژن لە مقیەتیکردن یەکگرتگبۊن خیزان عراقی، جۊر یەکیگ لە پایە بنەڕەتییەیل ئەرا بیناکردن کۆمەڵگا، بیجگە لە گرنگیداین وە دۆسیەی رزگاربۊیە ئێزیدییەیل و چینە پەراویزخریاگەیل، و هوشیارکردن لە رخداریەیل هەڕەشەی ئەلیکترۆنی.

 دوینێد کە پەیام بنەڕەتی کۆنگرەگە لە دووپاتکردنە بان مقیەتیکردن ژن لە دۊرخستنەو و پەراویزخستن دەرکەفت، و گاڵداین لەبان وەرەونواچگن توانایەیل زانستی و ئابووری و کۆمەڵایەتیی، وە جۊریگ کە تواناداری بکەێد ئەرا وەدیهاوردن ئاواتەیلی و بەشداریکردن لە خزمەتکردن خیزان و کۆمەڵگا.

 لە کۆنگرەگە، سەرۆک ئەنجومەن وەزیرەیل عراقی، عەلی فالح زەیدی، راگەیان کە حکومەتەگە کار کەێد لەبان دووارە دروسکردن ئەنجومەن باڵای ژن و کاراکردنی وەپای دیمەنیگ نوو، تا بوودە چەتریگ یاسایی و جیوەجیکاری ئەرا گشت ئەوەگ بەشداری کەێد لە وەرەونواچگن ژن عراقی.

لە لای خوەیەو، سەرۆک رەوت حیکمەی نیشتمانی، عەممار حەکیم، لە کۆنگرەگە دووپات کرد، کە نواگیریکردن تونوتیژی دژ وە ژن نیەخوازێد پرسیگ بوود پەیوەندی وە بوونەیگ ساڵانەو بوود، بەڵکم پڕۆژەی هوشیاری و رووشنهویری و وەرپرسیاریەتی هاوبەشە کە لە خیزانەو دەس وەپی کەێد و ئەرا مەکتەو و زانکۆ و دامەزراوە ئاینی و راگەیاننەیل دریژەو بوود.

هەرلیوا داوای جیوەجیکردن تەواو و دادپەروەرانەی یاسای رزگاربۊیە ئێزیدییەیل کرد، و خوەنستن فراوانکردن بازنەی دادپەروەری ئەرا ئەوەگ قوربانییەیل تاوانە تیرۆریستییە هاوشیوەیلیش بگرێدەو، لەبان بنەمای سروشت تاوانەگە و قەوارەی زەرەدەگە بی رەچاوکردن ناسنامەی قوربانییەگە یا سەر وە کووبۊینی.

کەل جیوەجیکردن

وەلی مافپەروەر و ئەکادیمی، بوشرا عوبەیدی، رەخنەیل تونیگ لە شیوەی رەفتارکردن وەگەرد دۆسیەی ژن کەێد، و بڕوای ئەوەس کە پرسەگە لەلای بڕیگ لە لایەنەیل و رێکخراوەیل ئەرا ئامرازیگ ئەرا بازرگانیکردن وە دروشمەیل ئاڵشت بۊە زیاتر لەوەگ کە پڕۆژەیگ راسگانی بوود ئەرا وەرگریکردن لە مافەیل ژنان.

 عوبەیدی وە ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە ئەو پۊلەیلە کە لە ماوەی ساڵەیل گوزەشتە لەبان دۆسیەی ژن خەرج کریانە وە شقوەیگ ئاشکرا رەنگ نەیانەسەو بان راسی، و فرەیی کۆنگرە و کۆڕەیل ئەنجامەیل خوازیاگ وەدەس نەهاوردنە.

 زیای کەێد کە لەپیشینە هەوەجە ئەرا پەسەنکردن یاسایەیل کردەیی و قایمکردن پێگەی ژن لە کەرتەیل جیاجیا بوود، و دوینێد کە بۊین ژنان لە پێگەیل وەرپرسیاریەتی وەخوەی دەسکەفتیگ نییە مەگەر پابەندبۊن راسگانی ئەرا وەرگریکردن لە پرسەیل ژن وەگەردی نەوود.

 دیاری کەێد کە وەرجەیە یەکیگ لە پاڵپشتیکەرەیل سیستەم کۆتای ژنانە بۊە، وەلی ئیسە رەخنە لەلی گرێد لەوەر بیهازی دەرئەنجامەیلی و رەنگنەدانەوەی لەبان ژنان، و دوینێد کە پرسەگە هەوەجە وە کەسایەتییەیلیگ دیرێد کە بڕوا وە مافەیل ژن بکەن چ لە پیاوەیل بوود یا لە ژنەیل.

 عوبەیدی رەخنە لەوە گرێد کە وەسفی کرد وە بۊین وتاریگ دووفاقی لەلای بڕیگ لە لایەنەیل، و ئۊشێد کە بڕیگ لەو هیزەیلە کە دروشم وەرگریکردن لە ژن بەرزەو کەن وە مەرج نییە پاڵپشتی لەو یاسایەیلە بکەن کە مافەیلی قایم کەن، بەڵکم بڕیگ جار وەرانوەر وە ئەو یاسایەیلە وسانە کە دوینن ئەرا مقیەتیکردنی خوازیاس.

ئامادەبۊن بی دەسەڵات

لە لای خوەیەو، خانمە پەرلەمانتار شەیما عەبدولستار ئۊشێد، کە ژن عراقی بەشیگ بنەڕەتی لە کۆمەڵگا دروس کەێد، وەلی هێمان مافە سیاسییە تەواوەگەی خوەی وەدەس نەهاوردیە لەبان بوین سیستەم کۆتا کە نزیکەی 25% لە کورسییەیل پەرلەمان وە ژنان داگە.

 ستار ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز زیای کەێد، کە فرەیگ لە وەزارەت و پۆستە سەرکردایەتی و سەروەرییەیل هێمان لە ژنان دۊرن، و ئامادەبۊنیان لەناو نویسینگەیل سیاسی پارتەیل وەگەرد ئەو توانا و ئەزموونەیلە نیەخوەێد کە هانە دەسیان.

دیاری کەێد کە کۆمەڵگای سیاسی عراقی هێمان مەیلی وەرەو ئەوەس کە پۆستە سەرکردایەتییەیل وە پیاوەیل بەێد، و ئاماژە دا کە میکانیزمەیل سازان سیاسی و بەشکردن پۆستەیل لەناوەین کوتلەیل کاریگەری کەنە بان دەرفەتەیل ژنان لە رەسین ئەرا پێگەیل بڕیار.

 دووپات کەێد کە پەیمانەی توانا بایەسە بوودە بنەما لە هەڵوژاردن وەرپرسەیل، وتیش کە ژن عراقی توانای وەڕێوەبردن دامەزراوە و وەزارەتەیل دیرێد، وەلی هەوەجە وە دەرفەتەیل گەورەتر دیرێد.

تونوتیژی ئاگادارنەکریاگ

 ئی باسوخوازەیلە لە وەختیگ تیەن کە شمارەیل قەوارەی ئاستەنگەگە ئاشکرا کەن، کە روانگەی عراقی ئەرا مافەیل مرۆڤ راگەیان کە  تونوتیژی خیزانی توومارکریاگ لە ساڵ 2025 رەسیەسە 36 هەزار و 289، و دووپات کرد کە شمارەگە قەوارەی راسگانی پیشێلکارییەیل نشان نیەیەێد لەوەر بۊین شمارەی گەورەیگ لە قوربانییەیل کە ئاگادار نیەکەن.

 وەپای ئامارەیل، دەسدریژی پیاوەیل لەبان ژنەیلەیل هاتە بان لیست توومارکریاگەیل وە 19 هەزار و 587، و دۊای ئەوەیش دەسدریژی ژنەیل لەبان پیاوەیل هات وە 5 هەزار و 918 حاڵەت، بیجگە لە هەزاران لە شیوەیل ترەک کە تونوتیژی دژ وە باوان و مناڵەیل و لەناوەین برا و خوەیشکەیل گردەو.

پسپۆڕەیل بەرزەوبۊن ریژەیل تونوتیژی بەسنەو وە مدوو5 تیکەڵبۊییگ، لەناویان قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتییەیل کە عراق وەپیان رەد بۊە، و جەنگ و ململانێ چەکدارییەیل، و ببکاری و لاتی، بیجگە لە وەردەوامبۊن بڕیگ لە شیوازە رووشنهویرییەیل کە دەرفەتیگ وە تونوتیژی دەن لەناو خیزان.

 هێمان عراق بیبەشە لە یاسایگ سەروەخوەیی ئەرا نواگیریکردن تونوتیژی خیزانی، لەبان ئەو داواکارییە دووبارەبۊیەیلە ئەرا پەسەنکردنی.

گو مافپەروەرەیل دوینن کە پشت بەسین وە ماددەیل یاسای سزاداین ئیسە مقیەتیکردن تەواویگ دابین نیەکەێد، کە ماددەی 41 کە باس لە "ماف تەمەکردن" کەێد لەناو سنووریگ دیاریکریاگ، جۊر یەکیگ لەو خاڵەیلە کە هەوەجە وە وەدویاچگن یاسادانان دیرێد.

هەرلیوا، چالاکوانەیل هوشداری دەن لەوەگ کە نەوین سیستەمیگ مقیەتیکردن تەواو، کە ماڵەیل ناسن و پاڵپشتی دەروینی و یاسایی بگرێدەو، هیلێد فرەیگ لە قوربانییەیل بکەفنە وەر وژاردەیل دیاریکریاگ، و بڕیگ جار هیلێد بڕیگیان گلەو بخوەن ئەرا ئەو ژینگەیلە کە رخداری خەنە بانیان.