لە هورمزەو تا باب ئەلمەندەب.. ئایا خوەرهەڵات ناوڕاس وەرەو جەنگیگ فراوانتر چوود؟

شەفەق نیوز- بەغداد/ تاران/ بەیروت/ عەممان/ قاهیرە

لە گەروو هورمز لە خوەرهەڵاتەو تا باب ئەلمەندەب و دەریای سوور لە خوەرئاوا، وە رەدبۊن لەبان عراق و سعودیە و ئیران و یەمەن و غەزە و باشوور لوبنانەو، و رەسین ئەرا سودان و خوەرهەڵات دەریای ناوڕاس، بەرەیل ئەمنی و سەربازی وەرد قەیران وزە و تەقەلایەیل دیپلۆماسی تیکەڵ بوون ئەرا ریگری لە دەرچگن ئاڵووزیەگە لە کۆنترۆڵ.

 وەگەرد وەردەوامبۊن رۊوەڕۊبۊن ئەمریکی-ئیرانی، کە لە 28 شوبات/ فێبرواری 2026 هەڵسایە، و فراوانبۊن شوینەوارەیلی ماوەی رووژەیل گوزەشتە ئەرا یەمەن و دەریای سوور، رخ وازکردن بەرەیلیگ نوو زیای بوود، لە وەختیگ لایەنەیل هەرێمی و ناودەوڵەتی جۊلە کەن ئەرا کۆنترۆڵکردن قەیرانەگە و ریگری لە ئاڵشتبۊنی ئەرا جەنگیگ گشتگیر.

عراق لە دڵ شوینەوارەیل

 لە عراق، شوینەوارەیل ئاڵووزی هەرێمی ئاڵشت بۊنە ئەرا تاقیکردنەوەیگ راسەوخۆ ئەرا توانای بەغداد لە ریگری لە وەکارهاوردن خاکەگەی لە جەنگەیل ناوچەگە، دۊای پەلامار وە فڕۆکە بیفڕۆکەوانەیل لەبان هەردگ ویستگەی پاڵداین لەبان کڕ لۊلە نەفت سعودی "خوەرهەڵات-خوەرئاوا".

 وەزارەت دەیشت سعودی وت کە فڕۆکە بیفڕۆکەوانەیل کە لە پەلامارەگە وەکار هاوریانە لە خاکەیل عراقییەو  وەشیانە، و حکومەت عراقی وەڵام داوە وە دروسکردن دەسەیگ لێکۆڵینەوە و جیوەجیکردن رێکارەیل ئەمنی و کارگێڕی لە پارێزگای میسان، لە وەختیگ دەسەڵاتەیل دووپات لە رەتکردن وەکارهاوردن خاکەیل یا ئاسمان عراقی کردن ئەرا دەسدریژی لەبان دەوڵەتەیل هاوسا. هەمیش باڵەیل عراقی چەکدار رەت وەرپرسیارییەتییان لە پەلامارەگە کردن و ئامادەیی خوەیان نیشان دان ئەرا بەشداریکردن لە لێکۆڵینەوەگە.

و لە 16ی ئەیلول/ سێپتەمبەر ئیسە، وەزارەت دەیشت ئەمریکا، لە وەڵامیگ تایبەت ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، دووپات لە پشتگیریی تەقەلایەیل عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرەیل کرد ئەرا چەسپانن سەروەری دەوڵەت و ریگری لە جیوەجیکردن پەلامارەیل لەناو عراق یا دەسوەپیکردنیان لە خاکەگەی.

 شارەزای ئەمنی عراقی ئەحمەد شەریفی وەیجۊرە دوینێد کە ئی پیشهاتەیلە حکومەت خەنە وەرانوەر تاقیکردنیگ ئەرا توانای خوەی ئەرا چەسپانن سەروەری و پارێزگاریکردن لە پەیوەندییەیل عراق وەرد دەورگردە عەرەبییەگەی، لە وەختیگ بەغداد تەقلا دەێد خوەی دۊر بخەێد لە کیشیان ئەرا ناو رۊوەڕۊبۊن هەرێمیی.

لەی چوارچیوە، لیوای خانەنشین سەمیر فەرەج، شارەزای ستراتیژی میسری، ئۊشێد کە فراوانکردن بازنەی رۊوەڕۊبۊنەگە لە بەرژەوەندی لایەنەیل نییە، و هوشیاری دا لەوەگ پەکخستن دەریاوانی لە باب ئەلمەندەب، هاوەخت وەرد شیویان لە گەروو هورمز، شوینەوارەیلیگ ئابووری فراوان لەبان جەهان تیارێد.

 فەرەج ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتیش کە جۊلەی میسری و سعودی لەی وەختە فتراق خەنە بان ئاسایشکردن دەریای سوور، و دیاری کرد کە قاهیرە وەیجۊرە دوینێد کە چارەسەرە سیاسییەیل و گفتوگۆیەیل وە گونجیاگترین رێڕەو مینن، و پشتگیری تەقەلایەیل سعودی کەێد، وە تایبەت لە سای بەشدارینەکردن وڵاتە یەکگرتگەیل وە راسەوخۆ لە جەنگ لە دژ حوسییەیل.

 لە یەمەن، جەنگ ماوەی رووژەیل گوزەشتە لە ناوەین حوسییەیل و هیزە حکومییەیل کە پشتگیری سعودیە دیرن زیای بۊ، وەرد کیشان رۊوەڕۊبۊنەیل ئەرا کەناراوەیل خوەرئاوا و ناوچەیل نزیک لە باب ئەلمەندەب، کە لە شان گەروو هورمز، نۊنەرایەتی یەکیگ لە گرنگترین ئەو رێڕەوەیلە کەێد کە پەیوەندی دیرن وە رەوانەیل وزە و بازرگانی جەهانی.

 لە نووترین خولەیل ئاڵووزی، حوسییەیل خەوەر دان لە ئامانجگردن دامەزراوەیل لە یەنبوع و بنکەی خەمیس مشێت، لە وەختیگ وەرپرسەیل لەو هاوپەیمانییە کە سعودیە سەرکردایەتی کەێد وتن کە پەلاماریگ لەبان بنکەیگ ئاسمانی بۊسە مدوو زەخمداربۊن 13 مەدەنی.

هەمیش هاوپەیمانییەگە خەوەر دا لە ریگریکردن فڕۆکەیگ بێفڕۆکەوان کە وت وەرەو مەککە چگە، ئەوەگ حوسییەیل رەتی کردن.

 وەرد جۊلە سەربازییەیل، ئاژانس رۆیتەرز لە سەرچەوەیلیگ ئاگادار وت کە وەرپرسەیل ئەمریکی چەوپیکەفتن وەرد نۊنەرەیل حوسییەیل لە مەسقەت کردنە، و باس لە پاراستن لەیەکفامستن ئیسەی ناوەین هەردگ لایەن و هیشتن باب ئەلمەندەب واز لە وەرانوەر دەریاوانی کردنە.

هەمیش سەرچەوەیل دیاری کردن کە تیمیگ سەربازی ئەمریکی دەسمیەتی هیزە سعودییەیل دەێد لە ئاڵوگۆڕکردن زانیارییە هەواڵگرییەیل و پلانداین، بی بەشداریکردن راسەوخۆ لە ئۆپەراسیۆنە جەنگییەیل، ئەوەگ نشان دەێد کە واشنتۆن لە وەڕیوەبردن قەیرانەگە نەکشیاسەو، هەرچەن خوەی دۊر کەێد لە بەشداریکردن مەیدانی راسەوخۆ.

رێڕەو وزە لەژیر پەستان

 لەبان ئەو شیویانە کە تویش جۊلەی دەریاوانی هات، گەروو هورمز وە شیوەیگ تەواو نەوەسیاس، وەزیر وزەی ئەمریکی کریس رایت وت کە نزیکەی 18 مەلیۆن بەرمیل لە نەفت خاو و بەرهەمەیل پاڵاوتی لە 15 ئەیلول/ سێپتەمبەر لە گەرووەگە رەد بۊنە، وە وەراورد وەرد ناوەنجییگ کە رەسیە نزیکەی 11 مەلیۆن بەرمیل لە رووژیگ ماوەی هەفت رووژ گوزەشتە.

و لە وەرانوەر ئەوە، پەلامار لەبان کڕ لۊلەیل "خوەرهەڵات-خوەرئاوا"، کە نۊنەرایەتی یەکیگ لە جیگرە سعودییەیل کەێد ئەرا رەدبۊن لە هورمز، زەرەد وە هەردگ ویستگەی پاڵداین هەشتەم و نۆهەم رەسانی و رەوانەی نزیکەی چوار مەلیۆن بەرمیل لە رووژیگ وسانی. و راپۆرتەیل خەملاندن کە گلەوداین وزەی تەواو ئەرا کڕەگە شایەت هەوەجە وە چەن هەفتەیگ بیاشتۊد.

 لە ناوڕاس ئی پێشهاتەیلە، وەرپرسەیل سەربازی ئەمریکی و ئیسرائیلی و سەرکردەیل سوپای هەفت دەوڵەت عەرەبی گردەوبوینیگ لە ئەڵمانیا کردن، وەپەی راپۆرتیگ کە ماڵپەڕ "ئەکسیۆس" لە 15 ئەیلول/ سێپتەمبەر بڵاوی کرد.

 سەرۆک ئەرکان سوپای ئیسرائیلی ئیال زامیر و فەرماندەی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکی ئەدمیراڵ براد کوپەر لە دیدارەگە بەشدار بۊن، لە شان سەرکردەیل سەربازی لە سعودیە و ئیمارات و بەحرەین و کوەیت و قەتەر و ئوردن و میسر.

 گفتوگۆیەیل باس لە جەنگ وەرد ئیران و هاوکاری ئەمنی هەرێمی کردن، لە وەختیگ کوپەر پلانیگ ئەمریکی ئەرا زیایکردن جۊلەی کەشتییەیل لەڕی گەروو هورمزەو خستە روو، و گردەوبوینەگە هاوەخت وەرد زیایبۊن رۊوەڕۊبۊنەگە لە یەمەن و رخەیل پەیوەندیدار وە ئاسایش باب ئەلمەندەب هات.

 فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکی دووپات لە بەسیان گردەوبوینەگە کرد، و وت کە میوانداری سەرکردەیلیگ سەربازی گەورا لە هەشت دەوڵەت لە کۆنگرەیگ کە وەرجەتر دیاری کریاۊد لە ئەڵمانیا کردیە، ئەرا باس لە هەلیەلەیل تونەوکردن هاوکاری ئەمنی لە خوەرهەڵات ناوڕاس، بێ ئەوەگ ناو ئەو دەوڵەتەیلە بوەێد کە بەشدار بۊنە.

لە لای خوەیەو، شارەزا لە کاروبار ئیرانی مەهدی عەزیزی وەیجۊرە دوینێد کە جۊلەیل سعودی و میسری و گردەوبوین سەربازی لە ئەڵمانیا وە مەرج مانای ئەوە نییە کە ناوچەگە وەرەو جەنگیگ گشتگیر چوود.

 عەزیزی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد کە چەوەڕی وەردەوامبۊن ئاڵووزیەگە کەێد لەناو "گورزەیلیگ سنووردار و خێرا"، و دیاری کرد کە واشنتۆن تواێد بڕەسێدە ئەنجامەیلیگ زویوەزوی، و نزیکەوبۊن هەڵوژاردنەیل نووەوکردن ناوڕاس ئەرا کۆنگرێس ئەمریکی لە تشرین دوەم/ نۆڤەمبەر چگنەناو جەنگیگ توانابڕین دریژ وە خەرجیگ زیاتر سیاسییانە هیلێد.

 وتیش کە گرەوکردنەیل لەبان رمانن رژیم ئیرانی ئامانجەیلیان وەدی نەهاوردنە، و وڵاتە یەکگرتگەیل نەڕەسیەسە گشت ئەو چشتەیلە کە تەقەلایان ئەرایان دەێد، کە لەناویانیش لە گەروو هورمز، و لەوەر ئەوە دەس وە وەکارهاوردن کاغەزەیل ترەک کرد، کە لەناویانیش سزایەیل و پەستان ئابووری و فراوانکردن هەماهەنگی وەرد دەوڵەتەیل عەرەبییە.

 لە خوەنستنیگ لە واشنتۆنەو، ئەندام کۆنگرێس دیموکرات هێنری کۆیار، لە قسەیلیگ تایبەت ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە رەفتارکردن وەرد ئیران هەوەجە وە گردەوکردن لە ناوەین ئامرازەیل پەستان و هیز نەرم دیرێد، و داوا کرد ئەرا تونەوکردن سزایەیل وەرد وەردەوامبۊن لە پیشکەشکردن دەسمیەتییەیل مرۆیی ئەرا گەل ئیرانی.

یەیش رەنگدانەوەی وەردەوامبۊن بەشەوبۊن لەناو واشنتۆنە لە ناوەین ئاراستەیگ کە پاڵداین ئەرا زیایکردن پەستانەیل سەربازی و ئابووری کەێد، و ئاراستەیگ ترەک کە لە ئاڵشت بۊین رۊوەڕۊبۊنەگە ئەرا جەنگیگ واز و دریژخایەن ترسیەێد.

فرەبۊن گۆڕەپانەیل جەنگ 

 لە بەرەی باکوور ئیسرائیل، ئاژانس نیشتمانی ئەرا راگەیانن لوبنانی، لە 16 ئەیلول/ سێپتەمبەر، خەوەر دا لە رۊداین تەقینەوەیەیل و پەلاماردان تووپخانەیی ئیسرائیلی کە رەسینە ناوچەیل زەوتەر خوەرهەڵات و مەنسوری و حەداثا و کەفەرتەبنیت لە باشوور لوبنان، لە وەختیگ دەنگ تەقینەوەیەیل لە نەبەتیە و ناوچەیلیگ ترەک ژنەفیان.

 لە غەزە، شوینەوارەیل مرۆیی و ئاوەدانکردن ئەرا جەنگەگە هیمان مەنیە، چۊنکە کە بینایگ کە لە گورزیگ وەرین زەرەد وەپی رەسۊد و خیزانەیل ئاوارە لەناوی بۊن بۊە مدوو کوشتن 21 کەس، کە 12 مناڵ لەناویانیە.

لەی باوەتە، شیەوکەر سیاسی لوبنانی غالب سەرحان وەیجۊرە دوینێد کە ناوچەگە لە دوو رێڕەو هاوەخت جۊلە کەێد.

 رێڕەو یەکەم، وەپەی سەرحان، خوەی دوینێد لە فراوانبۊن جوگرافیای رۊوەڕۊبۊنەگە لە دەیشت چوارچیوەی ئەمریکی-ئیرانی راسەوخۆ، ئەوەگ لە یەمەن دەرکەفت لەڕی جەنگ سعودی-حوسی، و لە عراق دۊای تومەتیگ سعودی لەباوەت دەسوەپیکردن فڕۆکەیل بێفڕۆکەوان لە خاکەگەی ئەرا ئامانجگردن دامەزراوەیل نەفتی لە شانشینەگە، کە تومەتیگە بەغداد لێکۆڵینەوەیگ لەباوەتی واز کرد و باڵەیل عراقی چەکدار رەتی کردن.

 رێڕەو دویەم خوەی دوینێد لە سنوورداربۊن تۊانای وڵاتە یەکگرتگەیل ئەرا فراوانکردن جەنگەگە، لە سای پەستانەیل کەنداوی و قەیران وزە و نزیکەوبۊن هەڵوژاردنەیل ناوڕاس ئەمریکی، لە شان بەرزەوبۊن خەرج سیاسی و سەربازی ئەرا هەر رۊوەڕۊبۊنیگ دریژ.

 سەرحان ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد کە هیزەیل هەرێمی و ناودەوڵەتی تەقلا دەن دویر لە گەنترین سیناریۆ بکەفن، وەلی وە مەرج توانای کۆنترۆڵکردن تەواویان لەبان رێڕەو ئاڵووزیەگە نییە.

 باوەڕی یەسە کە گشت لایگ چەوەڕی ئەنجام "گەزین کلگەیل" لە ناونی واشنتۆن و تاران کەن، لە وەختیگ کە باب ئەلمەندەب و کەناراوەیل خوەرئاوا ئەرا یەمەن بۊنەسە بەشیگ لە گۆڕەپان ململانێیەگە، ئەوەگ رۊوەڕۊبۊنەگە کەێدە دریژتر و زیاتر رۊوەڕۊ کشیان بوود.

 کووتایی تیەرێد وە ئەوەگ دیارترین سیناریۆ خوەی دوینێد لە بەرزەوکردن پەستانەیل دوولایەنە ئەرا خاسەوکردن مەرجەیل گفتوگۆ، چۊنکە رێککەفتن سیاسی وەو رێڕەوە مینێد کە نییەکرێد خوەی لەلی دۊر بخەێد ئەرا کووتاییهاوردن وە ململانێیەگە.

وەلی شیەوکەر سیاسی ئوردنی حازم عەیاد خوەنستنیگ رەشبینانەتر پیشکەش کەێد لەباوەت تۊانای لایەنەیل ئەرا کۆنترۆڵکردن قەیرانەگە.

 عەیاد ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد کە رۊوەڕۊبۊنەگە وە راسی فراوان بۊ وەرد گواستنەوەی جەنگەیل ئەرا یەمەن و دەرکەفتن باب ئەلمەندەب و کەناراوەیل خوەرئاوا لەناو گۆڕەپانەیل ململانێیەگە، و دیاری کرد کە شوینەوارەیلی تەنیا لەبان دەوڵەتەیل بەشدار وە راسەوخۆ نەمەنیە، بەڵکم دریژە کیشا ئەرا ئابووری و ئاسایش هەرێمی و ناودەوڵەتی.

دیاری کەێد کە خاڵە گەرمەیل بۊنەسە فرە لە لوبنان و عراق و هورمز و باب ئەلمەندەب و سۆماڵ، وەرد دریژەیل ئەرا سودان و کەناراوەیل دەریای سوور، لە شان رەنگدانەوەیلی لەبان نۆکەند سوێس و خوەرهەڵات دەریای ناوڕاس و سوریا و قوبرس و یۆنان.

 وتیش کە پیشهاتە مەیدانییەیل بوار واز کەن لە وەرانوەر فراوانبۊن زیاتر، وەلی لە خود وەختەگە دیاری کەێد کە کۆتوبەنەیل سیاسی هەن، کە لەناویانیش هەڵوژاردنەیل ناوڕاس ئەمریکی و هەژمارەیل هەڵبژاردن ئیسرائیلی و سەرقاڵبۊن سیاسی ناوخۆیی لە هەردگ وڵاتەگە.

 وەپەی عەیاد، راسییە مەیدانییەیل تا ئیسە نیشانەیلیگ تون لەبان کۆنترۆڵکردن ململانێیەگە پیشکەش نییەکەن، بەڵکم دیاری کەن ئەرا کشیانی، و هوشیاری دا لەوەگ وەردەوامبۊن یە شایەت قەیرانەگە لە ململانێیگ هەرێمییەو ئاڵشت بکەێد ئەرا ململانێیگ ناودەوڵەتی دریژماوە.

 ماوەی هەفتەیل ئاییندە، سێ رێڕەو یەکتر بڕن کە شایەت ئاراستەی قەیرانەگە دیاری بکەن، ئەنجامەیل لێکۆڵینەوەی عراقی لە پەلامار فڕۆکەیل بێفڕۆکەوان، و ئایا کەناڵ مەسقەت لە ناوەین واشنتۆن و حوسییەیل باب ئەلمەندەب واز هیلێد، و ماوەی چارەسەرکردن هەردگ ویستگەی پاڵداین لەبان کڕ "خوەرهەڵات-خوەرئاوا"، و گشت یە وەرجە هەڵوژاردنەیل نووەوکردن ناوڕاس ئەمریکی لە تشرین دوەم/ نۆڤەمبەر، کە شیەوکەرەیل وەیجۊرە دوینن کە واشنتۆن پاڵ دەێد ئەرا خوەیدۊرخستن لە جەنگیگ توانابڕین دریژ.