زانایەیل: 1500 کەشتی وسیای لە هورمز رخدارییگ ژینگەیی هەڵگرن کە هەڕەشە لە دەریایەیل جەهان کەێد
شەفەق نیوز - وەشۊنکەفتن
بەسیان گەروو هورمز لە چەن مانگیگەو رخدارییگ ژینگەیی درەس کردگە کە لیکەفتە ئابووری و بازرگانییەیلی رەد کەێد، دۊای ئەوەگ توێژەرەیل هوشداری دان لە ئەگەر ئاڵشتبۊینی ئەرا دەروازەیگ ئەرا بڵاوبۊین جۊرەیل دەریایی داگیرکەر لە گشت جەهان، لەوەر مەنیین زیاتر لە 1500 کەشتی بازرگانی گیرخواردگ لە ناوچەگە ئەرا ماوەیگ دریژ.
تیمیگ ناودەوڵەتی لە زانایەیل زیندەوەرە دەریاییەیل وت کە وەردەوامبۊین وسیان کەشتییەیل لە ئاوەیل کەنداو دەرفەت گەشەکردن و زایین وە زیندەوەرە دەریاییەیل داگە لەبان پەیکەرەیلیان، کە هاتێ ببوودە مدوو رەسینیان ئەرا بەندەرەیل دەوڵەتەیل جەهان دەسوەجی دۊای دەسکردنەوەی وە جویلەی دەریاوانی و بازرگانی دەریایی.
لە وەخت بەسیان رێڕەو ئاوییە ستراتیژییەگە دۊای جەنگ ئەمریکی - ئیسرائیلی لەبان ئیران، زیاتر لە 1500 کەشتی بازرگانی لە ناوچەگە گیر خواردنە، ئەو کارە کە ژینگەیگ گونجیاگ فەراهەم کرد ئەرا گردەوبوین جۊرەیل جیاجیای زیندەوەرە دەریاییەیل، لە میکرۆب و قەوزەو بگر تا رەسێدە قەپۊڵکە پێوەلیقیاگەیل و بیبڕبڕەیل ترەک.
توێژینەوەگە ئی رەوشە دادە قەڵەم وە ئەوەگ کە شایەت ئاڵشت بوود ئەرا "رۊیداویگ گاڵدەر ئەرا بڵاوکردن داگیرکاری بایۆلۆجی دەریایی"، و دووپات کرد کە جەهان وەرجەیە تویش شیویان لە جویلەی بارهەڵگری دەریایی نەۊیە کە بوودە مدوو مەنیین ئی شمارەی گەورە لە کەشتییەیل وە وسیاگی ئەرا ئی ماوەی دریژە.
وەپای توێژینەوەگە، کەشتییە بازرگانییەیل وە گشتی لە بەندەرەیل تەنیا یەک تا سی رووژ مینن، کە یەیش سنووردار گەشەکردن زیندەوەرەیل لەبان ئەو روویەیلە کە کەفتنەسە ژیر ئاو کەێد، وەلی مەنیین کەشتییە گیرخواردگەیل لە کەنداو وە جیگیری ئەرا چەن مانگیگ بەشداری کرد لە دروسبۊین گردەوبوین خەسیگ لەی زیندەوەرەیلە لەبان پەیکەرەیلیان.
توێژەرەیل هوشداری دان لەوە کە دەرچگن ئی کەشتییەیلە لە وەختیگ کە هەڵگر برنقیل و قەوزە و زیندەوەران دەریای ترەک شایەت بوودە مدوو هاوردن جۊرەیل داگیرکەر ئەرا ناو ژینگەیل نوو، وە جۊریگ هەڕەشە لە جۊرە ناوخۆییەیل کەێد لەڕی رکابەرییان لەبان خوەراک و ماڵە سروشتییەیل، بیجگە لە ئەگەر بڵاوبوین بیمارییەیل و دروسکردن ئاڵشتکارییەیل هەمیشەیی لە سیستەمەیل ژینگەیی دەریایی.
پڕۆفیسۆر ماریۆ تامبۆری، نویسەر سەرەکی توێژینەوەگە لە سەنتەر زانستەیل ژینگە لە زانکۆی ماریلاند، وت کە رەسین زیندەوەرەیل لە ناوچەیگەو ئەرا ناوچەیگ ترەک شایەت بوودە مدوو داوەزیان فرەجۊری بایۆلۆجی لەو ناوچەیلە کە داگیری کەن، و هاتێ ببوودە مدوو لەناوچگن ناوخۆیی ئەرا بڕیگ لەو جۊرەیلە کە نەتۊەنن بەجەریان بکەن.
زیای کرد کە جۊرە داگیرکەرەیل تەنیا هەڕەشە لە ژینگەی دەریایی نیەکەن، بەڵکم شایەت زەرەدەیل گەورەیگ وە راوگەیل ماسی بڕەسنن و بوونە مدوو بەسیان سیستەمەیل سەردەوکردن لە وێستگەیل وزە، بیجگە لەوەگ دەوڵەتەیل ساڵانە ملیارەها دۆلار زەرەد کەن ئەرا کۆنترۆڵکردن و وەڕێوەبردنیان.
توێژەرەیل دەسنشان کەن کە کەنداو وە راسییش یەکیگ لە شوینە گەرمەیل ئەرا داگیرکارییە دەریاییەیل ئەژمار کریەێد، کە توێژینەوەیل وەرین دەرخستنە کە دەیان جۊر ناناوخۆیی هەن کە لەڕی کەشتییە بازرگانییەیلەو هاتنەسە ناو ناوچەگە، و فتراق خستنە بان ئەوە کە بەرزەوبۊن پلەیل گەرما و ئاستەیل نمەک لە ئاوەیل کەنداو توانا و هاز گەورەترێگ دەێدە ئی زیندەوەرەیلە ئەرا مەنیین و گونجیان.
تامبۆری وتیش کە ئەو زیندەوەرەیلە کە توانای هەڵگردن رەوشە ژینگەییە سەختەیل فرە جار زیاتر توانای داگیرکردن ژینگە نوویەیل دیرن، و دیاری کرد کە ئەو ناوچەیلە کە رەوش کەشوهەوا و ژینگەییەیلیان وەگەرد کەنداو چۊ یەکن زیاترین ناوچەیلن کە تویش رخباریەیل چەوڕیکریاگ بوون.
توێژینەوەگە هندستان و سەنگافوورە لەناو ئەو ناوچەیلە دادە قەڵەم کرد کە بایەسە دەسەڵاتەیلیان لە رەوش ئامادەباشی بوون ئەرا نواگیریکردن ئی رخباریە، و داوا لە حکومەتەیل و کۆمپانیایل بارهەڵگری کرد کە وەشکین و پاکەوکردن ئەرا کەشتییەیل بکەن وەرجە دەرچگنیان لە کەنداو هەر وەختیگ کە گونجیاگ بوود، بیجگە لە قایمکردن ریکارەیل چەودیاریکردن لەو بەندەرەیلە کە پیشوازییان کەن و دانان پلانەیل وەڵامداین زویوەزوی ئەرا چەودیاریکردن جۊرە داگیرکەرەیل و سنووردارکردن کاریگەرییەیلیان.
