وە پشکداریکردن کرماشان .. بەرهەمهاوردن 3 ملیۆن نەمام ئەرا دووارە زنیەوکردن دارستانەیل زاگرۆس
شەفەق نیوز - کرماشان
گەشەکردن سێ ملیۆن نەمام ناوخۆیی و پەرەپیداین ئابووری سەوز لە ری پرۆژەیل چنین دار، مزگانی لەداڵگبوینیگ نوو ئەرا زنجیرە کویەیل زاگرۆس دەێد، تا سۊەی هەناسەدان ناوچەگە وە سەوزتر و وەردەوامتر بمینێدەو.
راپۆرتیگ لە ئاژانس "مهر" ئیرانی، کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کردگە، دیاری کرد کە کویە بەرزەیل زاگرۆس و لیژاییەگەی تەنیا دیمەنیگ جوگرافی نین، بەڵکم دەمار سەرەکی ژیان و سەرچەوەی بنەڕەتی ئاودانن لە وڵاتەگە، چۊنکە نزیکەی 40% لە ئاو پاک لە ئیران دابین کەن، و رۆڵیگ ستراتیژی دبرن لە مقیەتیکردن ئاسایش ژینگە و ئارامی سیستەم ئیکۆلۆژی لەوەرەم ئاڵشتبوین کەشوهەوا و دەسوەردانەیل ئایەم.
لە دڵ ئی رووبەر سروشتی بیوینە، پارێزگای کوردی کرماشان لە خوەرهەڵات کوردستان - وە خاوەنداریکردن 527 هەزار و 403 هێکتار لە رووبەرە دارستانەیل - وەجۊر یەکیگ لە گرنگترین ناوچە ژیانیەیل لە سیستەم ژینگەیی زاگرۆس هەژمار کریەێد، و یەیش پارێزگایگە کە لەناخی گەنجینەیگ لە فرەجۊری بایۆلۆژی گردەو کردگە وە خاسی پێکهاتە دارستانیە بیوینەگەی و لەخوەیگردن جۊرەیل وەنرخ و باڵای دارەیل چۊ بەڕۊ ئیرانی، و بنەو (فستق کویەیی)، و گێوژ.
دارستانەیل کرماشان کەفنە وەر سەختیەیل ژینگەیی جیاوازیگ، کە باڵادەستبوین گەشەکردنەیل دەرچگ لە چڵەیل (کە وە زانستی وە شاخەزاد ناسریاس) وە ریژەی 96% تایبەتمەندییگ تایبەت وەخشێدە دارستانەیل ئی پارێزگا کە داوای چەودیاریکردنیگ ناوازە و ریکارەیل زانستی کەێد ئەرا ریگریکردن لە خراوبوینی. و لە ئی چوارچیوە، جیوەجیکردن پرۆژەی نیشتمانی "چنین ملیار دار" دەرفەتیگ دا ئەرا دووارە چاکسازی و پەرەپیداین ئی رووبەرەیلە وە پشتپەسین وە توانایەیل ناوخۆیی و شارەزایی پسپۆڕەیل.
کرماشان سەرکەفتن هاورد لە دروسکردن و ئیدارەدان نەمامخانەیل گونجیای کریاگ وە وردی لە هەردوگ ناوچەی سەرد و گەرم، وە وەدیهاوردن بەرهەمهاوردن سێ ملیۆن نەمام ئەرا ساڵ 2025/2026. و پلانەگە چنین زیاتر لە 21 جۊر لە نەمامە ناوخۆییەیل لەخوەی گرێد کە تەواو گونجیانە وەگەرد رەوشەیل کەشوهەوای ناوچەگە ئەرا مقیەتیکردن فرەجۊری بایۆلۆژی، و دژایەتیکردن ڕميان خاکەگە، و جیگیرکردن سەرچاوەیل ئاو.
وەرهەمهاوردن 3 ملیۆن نەمام لە ربڕەو جیوەجیکردن پرۆژەی نیشتمانی
محمد حسێن روستەمی وەڕێوەبەر گشتی سەرچەوە سروشتییەیل و ئیدارەدان سەرچەوەیل ئاو لە پارێزگای کرماشان، باس ئەو ریکارەیل فراوانە کرد کە ئیدارەگە گردگەسەی وەبەر ئەرا زنیەوکردن رۊپووش رووەکی، و وت: لە چوارچیوەی وەدیهاوردن ئامانجەیل پرۆژەی نیشتمانی و گەلی ئەرا چنین ملیار دار لە وڵاتەگە، سەرکەفتن هاوردیمن لە بەرهەمهاوردن 3 ملیۆن نەمام لەبان ئاست نەمامخانە حکومییەیل و کەرت تایبەت لە پارێزگای کرماشان، و ئی نەمامە بەرهەمهاوریاگەیلە، وەپای پلانە دانياریاگەیل، ئەرا ئامانجەیل ژیانی وەکار تیەن چۊ پەرەپیداین رووبەرە سەوزەیل لەناو شارەیل و دەیشتیان، و گەشەکردن چنین دار، بیجگە لە گەشەپیدان و دەوڵەمەندکردن رووبەرە دارستانەیل لە پارێزگاگە.
هەمیش باس توانایەیل ژیرخانی پارێزگاگە لە ئی بوارە کرد کە وت: پارێزگای کرماشان خاوەن فرەجۊری کەشوهەواس، و دوو نەمامخانە لەخوەی گرێد، یەکیگیان ئەرا ناوچە گەرمەیلە و ئەوەکەی ئەرا ناوچە سەردەیلە، و لە ناویان زیاتر لە 21 جۊر لە نەمامەیل وەپای هەوەجە و پرۆژەیل لە پارێزگاگە بەرهەم تیەن.
ئی جۊرە جیاواز و گونجیاگەیلە دارەیلیگ لەخوەی گرێد چۊ: بنەو، بەڕۊ، هەرمێ کویەیی، ئەسکۆپاریا (نەسرین کویەیی)، ئەرجەن (بادەم کویەیی)، ئەرخەوان، داغداغان (مەیاس)، بادەم، زوان چۊچک (مەهران)، قەوان (کەقەو)، ئەکاسیا، شەوخ، کافوور (ئیکالبتوس)، زەیتوون، و جۊرەیل ترەک لە ناوخۆیی و ئابوورییەیل.
دارەیل بەڕۊ.. دڵ دارستانەیل زاگرۆس
روستەمی باس گرنگی ستراتیژی ناوچەی زاگرۆس کرد، کە دارستانەیل زاگرۆس بەش بۊنە لەبان رووبەریگ کە 9 پارێزگا لەخوەی گرێد، وە رووبەریگ گشتی کە لە 6 ملیۆن هێکتار رەد کەێد، و ئەوانە نزیکەی 40% لە بڕ گشتی دارستانەیل وڵاتەگەن.
و دارەیل بەڕۊ وەرگریکار نزیکەی 70% لە شیوە دارستانەیل زاگرۆس کەن و تێکڕای وارانوارین لە ئی ناوچە لەناوەین 600 ملم لە بەشەیل باکووری و 300 ملم لە ناوچەیل باشوور خوەراواییە، کە یەیش گرنگی هەڵوژاردن جۊرە گونجیاگەیلە لە پرۆژەیل گەشەپیدان دوو ئەوەنە کەێد.
چینن چوو.. چارەسەریگ شوینگرە ئەرا مقیەتیکردن ژینگە سروشتییەیل
لە لای خوەییش، عەبدولعەلی جەلیلیان سەرۆک فەرمانگەی دارچنین و ئیدارەدان دارستانەیل لە کرماشان، باس گرنگی ئابووری پرۆژەگە کرد و وت: پرۆژەیل پەرەپیداین چنین دار لەبان رووبەریگ جیوەجی کریان کە لە 510 هێکتار رەد کەێد؛ ئەرا کەمەوکردن زوور لەبان ژینگە دارستانە سروشتییەیل، و دابینکردن مادە خاوەیل ئەرا پیشەسازییە چووینەیل، و پڕەوکردن خوازینەیل ژیان کۆمەڵگا ناوخۆییەیل ئەرا ریگریکردن لە داربڕین.
جەلیلیان وتیش: چین دار لە ناوچە سەردەیلە (چۊ سونقوڕ، سەحنە، هەرسین، کرماشان، و ئیسلام ئاباد غەرب) جیوەجی کریەێد وە پشتپەسین وە دار شەوخ کە زوی گەشە کەێدڕ لە وەرانوەر ئەوە، پشت وە دار کافوور بەسریەێد لە ناوچە گەرمەیل چۊ: قەسر شیرین و سەرپێڵ زەهاو، و ئیدارەگە نەمامەیل پیشکەش وە جفتیارەیل کەن وە وە موفت وەگەرد سەڵاکاری هونەری، کە یەیش گامیگ وەرچەوە ئەرا کەمەوکردن فشار لەبان دارستانەیل سروشتی هیرکانی و زاگرۆس.
دەوریەیل دارستان.. باڵ چەودیاریکردن
سەرۆک فەرمانگەی دارچنین قسە لەباوەت پرۆسەیل چەودیاریکردن وەردەوام کرد و دیاری کرد، کە پرۆسەی وەشکین دارستانەیل بەشیگە لە پرۆسەیل سەرپەرشتیکردن و مقیەتیکردن، چۊنکە تیمە پسپۆڕەیل جیوەجیی کەن کە پسپۆڕەیل هونەری و پارێزەرەیل و پسپۆڕەیل مقیەتیکردن رووەک لەخوەی گرێد ئەرا وەشکین بیماریەیل و وەرگردن نموونەیل و چەودیتریکردن نیشاندەرە چەنایەتی و چۊنایەتییەیل دارستانەیل، چۊ رەوش نۊەوبوین سروشتی، و توومارکردن قەوارەی بەرهەم و بەرزی دارەیل، بیجگە لە رۊوەرۊبوین توند ئەرا هەر پرۆسەیگ بڕین ناڕەوا.
ئی بەستە لە پلانە تەواوکارییەیل - لە دەسکردن وە بەرهەمهاوردن ملیۆنی نەمامەیل تا رەسێدە چەودیاریکردن وەردەوام - رەنگدانەوەی زانستی و هاوبەشە کە کەمەوکردن خراوبوین ژینگە مسۆگەر کەێد، و نەرمی سیستەم ژینگەیی قایم کەێد لەوەردەم سەختیەیل کەشوهەوای ئیسە.
